Van indrukwekkende theaterdecors tot kostuums die een personage tot leven brengen: achter iedere voorstelling schuilen mensen die bepalen wat het publiek te zien krijgt. Toch bleven heel wat vrouwelijke scenografen jarenlang buiten beeld. Een nieuwe tentoonstelling in Brussel zet bijna een eeuw van hun werk in de schijnwerpers.
Wanneer je naar een toneelstuk kijkt, onthoud je doorgaans de acteurs. Bij een film ken je de regisseur en in een museum staat de naam van de kunstenaar netjes naast zijn werk. Maar wie heeft eigenlijk de wereld ontworpen waarin al die mensen kunnen schitteren? Wie bepaalde waar de muren moesten staan, hoe een ruimte eruitzag en welke sfeer een scène moest uitstralen?
Het zijn vragen waar de meeste toeschouwers niet meteen bij stilstaan. Nochtans kan een decor een voorstelling maken of kraken. En achter heel wat van die decors stonden vrouwen wier namen nauwelijks tot het grote publiek zijn doorgedrongen.
Daar wil de tentoonstelling Dessiner la scène – Femmes scénographes 1927-2026 verandering in brengen. Bij de Brusselse kunstschool La Cambre wordt bijna een eeuw vrouwelijke scenografie in België samengebracht, van de eerste generaties ontwerpsters tot de makers van vandaag.
Veel meer dan een paar meubels op het podium
Scenografie klinkt misschien als een bijzonder ingewikkeld woord voor iemand die een decor bouwt, maar het vak omvat veel meer dan dat.
Een scenograaf ontwerpt de ruimte waarin een verhaal zich afspeelt. Dat kan een theaterdecor zijn, maar evengoed een tentoonstelling, een dansvoorstelling, een concert of een installatie. Ook de manier waarop het publiek naar die ruimte kijkt, maakt deel uit van het ontwerp.
Een kleine kamer kan bijvoorbeeld zo worden ingericht dat ze beklemmend aanvoelt. Een leeg podium kan een gevoel van eenzaamheid oproepen, terwijl een indrukwekkend decor de toeschouwer meteen naar een andere wereld brengt.
En dat allemaal nog voordat de eerste acteur zijn mond heeft opengedaan.
Scenografie is met andere woorden geen achtergrondversiering, maar een belangrijk onderdeel van de voorstelling zelf.
Bijna honderd jaar vrouwelijke creativiteit
De tentoonstelling begint in 1927, het jaar waarin La Cambre werd opgericht. De Brusselse kunstschool groeide uit tot een belangrijke opleidingsplaats voor kunstenaars en ontwerpers, onder wie heel wat vrouwen die later hun stempel op de Belgische scenografie zouden drukken.
In de tentoonstelling komen onder anderen Suzanne Fabry, Marguerite Acarin, beter bekend als Akarova, Nany Renkin, Suzanne Wauters, Elisabeth Ivanovsky en Marie-Luce Bonfanti aan bod. Hun werk wordt naast dat van hedendaagse scenografen geplaatst.
Aan de hand van tekeningen, maquettes, foto's, archiefstukken en werkmateriaal ontdekken bezoekers hoe deze vrouwen hun voorstellingen vormgaven. Ook audio-interviews brengen hun ervaringen en werkwijzen tot leven.
Zo ontstaat niet alleen een overzicht van bijna honderd jaar scenografie, maar ook een beeld van de manier waarop het beroep door de jaren heen is veranderd.
Waarom kennen we hun namen niet?
Het merkwaardige aan scenografie is dat het werk vaak verdwijnt zodra een voorstelling afgelopen is. Een decor wordt afgebroken, een tentoonstelling verhuist en kostuums belanden ergens in een opslagruimte.
Wat overblijft, zijn foto's, tekeningen, maquettes en soms een vermelding in een programmaboekje. Het publiek herinnert zich de voorstelling, maar de mensen die de wereld eromheen ontwierpen, verdwijnen gemakkelijk uit beeld.
Voor vrouwelijke ontwerpers kwam daar historisch nog een bijkomende hindernis bij: hun bijdrage aan de kunst- en theatergeschiedenis kreeg lang niet altijd dezelfde aandacht als die van hun mannelijke collega's.
De tentoonstelling wil daarom ook aandacht besteden aan het bewaren van dat erfgoed. In het Frans bestaat daarvoor het begrip matrimoine, als tegenhanger van patrimoine: erfgoed waarin de prestaties en bijdragen van vrouwen nadrukkelijk een plaats krijgen.
Want wie niet in de archieven terechtkomt, loopt het risico uiteindelijk ook uit de geschiedenis te verdwijnen.
Een beroep dat zichzelf voortdurend opnieuw uitvindt
De tentoonstelling gaat overigens over meer dan de positie van vrouwen in de kunstgeschiedenis. Ze toont ook hoe scenografie zelf door de jaren heen is geëvolueerd.
Waar het vak vroeger vooral werd geassocieerd met theaterdecors en kostuums, werken scenografen tegenwoordig ook aan concerten, modeshows, installaties, tentoonstellingen en allerlei andere projecten waarbij de inrichting van een ruimte een belangrijke rol speelt.
Ook La Cambre leidt vandaag nog studenten op in die verschillende disciplines.
De scenograaf is dus niet zomaar degene die achteraf een paar leuke meubels op het podium zet. Het is de ontwerper die mee bepaalt hoe een verhaal wordt verteld en hoe het publiek dat verhaal beleeft.
En soms is dat ontwerp zo overtuigend dat je er als toeschouwer nauwelijks bij stilstaat.
De kunst die je ziet zonder ernaar te kijken
Misschien is dat wel het bijzondere aan scenografie. Wanneer het goed werkt, denk je niet voortdurend aan de persoon die het decor heeft ontworpen. Je voelt gewoon dat de ruimte klopt.
Een kamer lijkt te klein, een straat voelt dreigend of een personage verdwijnt bijna volledig in een gigantische omgeving. De scenograaf stuurt je blik en beïnvloedt de manier waarop je een voorstelling ervaart, zonder zelf noodzakelijk op de voorgrond te treden.
Dat maakt het vak trouwens ook interessant voor mensen die weinig met theater hebben. Want ook buiten de podiumkunsten wordt voortdurend nagedacht over de manier waarop ruimtes ons gedrag en onze beleving beïnvloeden. Van winkels en restaurants tot festivals en musea: overal bepaalt iemand wat je te zien krijgt en hoe je dat ervaart.
Met Dessiner la scène krijgen bezoekers nu de kans om kennis te maken met een aantal vrouwen die daar in de Belgische podiumkunsten bijna een eeuw lang een belangrijke rol in hebben gespeeld.
En deze keer staan niet de acteurs, maar de mensen achter het decor in de schijnwerpers.
