Wie op de Piazza della Signoria in Firenze naar de marmeren 'Roof van de Sabijnse maagd' staat te kijken, denkt aan Italië, aan de Medici en aan de renaissance die van daaruit Europa veroverde. Weinig toeristen weten dat de man die het beeld maakte, opgroeide in Douai, in het zuiden van de oude Nederlanden, en Jean de Boulogne heette, tot de Italianen er Giambologna van maakten. M Leuven haalt hem en zijn landgenoten tot eind februari terug naar huis.
'Scultori Fiamminghi' gaat over beeldhouwers uit de Nederlanden die in de zestiende eeuw naar Italië trokken om de oudheid te bestuderen en daar bleven om de renaissance mee vorm te geven. Het is een tentoonstelling over talent dat wegtrok en over een thuisland dat het grotendeels vergat.
Kilo's marmer en een nieuwe wereld
Het begon met een studiereis. Kunstenaars uit de Nederlanden trokken naar Rome, waar volgens curator Marjan Debaene "de antieke cultuur met kilo's marmer tegelijk uit de grond werd gegraven". Ze tekenden de klassieke beelden na, leerden de anatomie van het menselijk lichaam kennen en namen die kennis mee naar huis. Een deel van hen ging niet meer terug. "Ze gingen eerst op studiereis, waarbij de renaissance als inspiratiebron diende, maar later gaven ze die renaissance zelf ook vorm", zegt Debaene.
De tentoonstelling volgt beide bewegingen. Ze toont hoe de nieuwe ideeën via figuren als Jacques Dubroecq, die als de eerste echte renaissancebeeldhouwer van onze streken wordt gezien, het noorden bereikten, en hoe een hele generatie Vlamingen in Italië aan de slag ging, vooral in het atelier van Giambologna in Firenze en rond 1575 in Rome. Naast Giambologna zelf duiken namen op als Pietro Francavilla, Johann Gregor van der Schardt, Adriaen de Vries, Egidio della Riviera en Nicolò Pippi, kunstenaars wier namen vaak zo grondig werden veritaliaanst dat niemand nog aan hun afkomst dacht.
Wat er te zien is
M haalde werken uit de grote musea van Europa: het Bargello en de Uffizi in Firenze, het Louvre, het Victoria and Albert Museum, het Rijksmuseum, het Prado, het Kunsthistorisches Museum in Wenen, de Vaticaanse collecties, kerken en privéverzamelingen. Van Giambologna zijn er onder meer een schrijvende vrouw in terracotta, een vissende putto en de geketende gevangenen die zijn atelier afwerkte voor de sokkel van het ruiterstandbeeld van Hendrik IV op de Pont-Neuf in Parijs. De bronzen 'Sol' en 'Luna' die Jacques Jonghelinck rond 1565 maakte, worden na eeuwen weer samengebracht, uit Wenen en Amsterdam. Drie slapende putti van Egidio della Riviera komen uit de Galleria Borghese in Rome.
Twee stukken springen eruit omdat ze dicht bij huis liggen. Een wandtapijt van Pieter Coecke van Aelst, ruim vier meter hoog en meer dan acht meter breed, werd voor de gelegenheid gerestaureerd door de Koninklijke Manufactuur De Wit in Mechelen. En Manneken Pis maakt een gastoptreden, in de vorm van de kopie die in Leuven bewaard wordt en volgens het museum de allereerste is van het beeldje van Jérôme Duquesnoy. Waar de rest van de tentoonstelling over goden en heiligen gaat, staat hier een plassend jongetje dat de Brusselaars beter kennen dan alle Medici samen.
Goden in plaats van heiligen
Wat de tentoonstelling ook laat zien, is een verschuiving in wat beeldhouwers mochten maken. De naakte lichamen en mythologische figuren getuigen van een nieuwe fascinatie voor anatomie en een stap weg van de religieuze beeldtaal, in een eeuw waarin de Reformatie en de Beeldenstorm de kerken in de Nederlanden leegroofden. In het noorden werden beelden kapotgeslagen, in het zuiden werden ze gemaakt door mensen uit dat noorden. Het is een van de ironieën van de zestiende eeuw dat Vlaamse handen in Italië Venussen en Neptunussen beitelden, terwijl thuis de heiligen van hun sokkels werden gesleurd.
Wie is hier eigenlijk Vlaams?
De titel verdient een kanttekening. 'Fiammingo' was in Italië een etiket voor iedereen die uit de Nederlanden kwam, of die nu uit Brugge, Douai of Den Haag afkomstig was. Giambologna werd geboren in een stad die vandaag in Frankrijk ligt, Adriaen de Vries kwam uit Den Haag. Wie hen vandaag allemaal 'Vlaams' noemt, legt een grens van nu op een wereld die die grenzen niet kende. In een tijd waarin de Vlaamse overheid een eigen canon opstelt van wat bij de Vlaamse identiteit hoort, is het verleidelijk om deze kunstenaars in te lijven als nationale helden. Ze waren eerder het omgekeerde: mensen die hun streek verlieten omdat elders meer te leren, meer te verdienen en meer te maken viel, en die in hun nieuwe thuis opgingen tot hun eigen naam vergeten was.
Precies daarin schuurt de tentoonstelling met het heden. Vijf eeuwen geleden waren de Nederlanden een streek die talent exporteerde naar het rijkere zuiden. Kunstenaars trokken weg, leerden een andere taal, namen een andere naam aan en werden de sterren van een cultuur die niet de hunne was. Wie vandaag over migratie spreekt alsof die alleen in één richting loopt, kan in Leuven zien dat onze streken zelf ooit een land van vertrek waren en dat het geen verlies was voor wie hen ontving.
Is het erg dat Giambologna in de schoolboeken een Italiaan is gebleven? Je kunt het ook zo zien: een kunstenaar hoort bij de plaats waar zijn werk ontstaat, en de Sabijnse maagden staan terecht in Firenze. Maar het zegt iets over hoe Vlaanderen naar zijn eigen kunstgeschiedenis kijkt, als die bijna altijd begint en eindigt bij Van Eyck en Rubens. 'Scultori Fiamminghi' herinnert eraan dat een deel van onze grootste kunst nooit hier heeft gestaan en dat we het pas terugzien als een museum het voor een paar maanden komt lenen.
Praktisch
'Scultori Fiamminghi. Vlaamse beeldhouwers in Italië' – M Leuven, Leopold Vanderkelenstraat 28, Leuven. Tot 28 februari 2027.
(Foto: mleuven)
