Een halfuur rijden van Kortrijk heeft Rijsel een tentoonstelling gemaakt over iets wat musea het liefst vermijden: de grap. 'Éclats du rire !' brengt 91 kunstenaars samen die met ironie, parodie en absurditeit werken. Tussen Cattelan, Fischli & Weiss en David Shrigley hangen ook twee Belgen die bij ons vooral als erfgoed worden behandeld.
"Humor is vaak het stiefkind van de kunstgeschiedenis", staat in het voorwoord van curator Caroline David. Wie een kunstwerk grappig vindt, wordt al snel verdacht van oppervlakkigheid, alsof een glimlach de ernst van het werk ondermijnt. In Le Tripostal, een voormalig postsorteercentrum naast het station Lille-Europe, draait lille3000 dat vooroordeel om. Voor het eerst brengen de 22 Franse regionale fondsen voor hedendaagse kunst, de Fracs, hun collecties samen op één plaats. Het resultaat is 142 werken op drie verdiepingen en zowat 5.000 vierkante meter, met een stelling die op de muur had kunnen staan: kunst is een spel, en lachen is daarin een heel ernstige regel.
Op de affiche staat 'Gravité' van Daniel Firman uit 2000, een beeld dat met de zwaartekracht speelt en de tentoonstelling goed samenvat: je kijkt, je lacht en pas daarna merk je dat je eigen evenwicht verschoven is.
Drie manieren om te lachen
Het parcours is opgebouwd in drie delen. Beneden staat de kunstenaar die zichzelf opvoert centraal. Je ziet er de identiteitswissels van de Kameroense fotograaf Samuel Fosso, die zichzelf al decennia in steeds nieuwe rollen fotografeert, het werk van ORLAN, wier 'Baiser de l'artiste' uit 1977, een kus te koop als kunstwerk, nog altijd prikt, en de absurde zelfportretten op video van Pierrick Sorin.
Op de eerste verdieping volgt de parodie: kunstenaars die de kunstwereld, haar instellingen en alledaagse voorwerpen ombuigen tot iets wat niet meer klopt. Daar staan Ben, Robert Filliou, Annette Messager, Laure Prouvost en Maurizio Cattelan, de Italiaan die een banaan met ducttape tegen de muur plakte en ze voor meer dan zes miljoen dollar zag verkopen. Bovenaan staat de kunstenaar die vragen stelt, met onder anderen Peter Fischli en David Weiss, die de banaliteit van het dagelijks leven met gespeelde naïviteit tot filosofie verheffen.
In het midden van het gebouw ligt de Tripostal Comedy Club, een open ruimte waar stand-up, lachyoga, voorstellingen, workshops voor kinderen en gesprekken plaatsvinden. Het idee is dat je naast het kijken ook zelf leert lachen, en dat doet niet elk museum.
Twee Belgen, één traditie
Dat Marcel Broodthaers en Wim Delvoye in deze tentoonstelling hangen, is logisch. Broodthaers, die in 1976 stierf, begon als dichter en werd kunstenaar door de exemplaren van zijn onverkochte dichtbundel in gips te gieten. In 1968 stichtte hij in zijn eigen Brusselse woning een fictief museum, het 'Musée d'Art Moderne, Département des Aigles', een instelling die alleen bestond om de pretenties van echte musea belachelijk te maken.
In Rijsel staat hij in het deel over de kunstenaar die zichzelf opvoert, met zijn conceptuele en parodiërende houdingen. Delvoye maakte naam met gotische kathedralen in cortenstaal, getatoeëerde varkens en 'Cloaca', een machine die voedsel verteert en uitwerpselen produceert. Hij hoort bij de kunstenaars die alledaagse voorwerpen ombuigen.
Allebei staan ze in een Belgische traditie die van Magritte over Marcel Mariën tot Panamarenko loopt: kunst die de toeschouwer bij de neus neemt, die het ernstige belachelijk maakt en het belachelijke ernstig. Die traditie is waarschijnlijk het meest herkenbare dat de Belgische kunst aan de wereld gaf. In eigen land verdwijnt ze vooral in souvenirwinkels. 'Ceci n'est pas une pipe' staat op koffiemokken, het Magrittemuseum is een vaste stop voor toeristen en Delvoye wordt bij ons nog altijd vooral besproken als de man van de varkens en de drollenmachine, zelden als iemand die iets wezenlijks zegt over kunst en consumptie.
Een grap die te makkelijk wordt
Je kunt de tentoonstelling ook kritisch bekijken. Humor in de kunst is vandaag nauwelijks nog subversief. Cattelans banaan werd een meme, een veilingrecord en een merk tegelijk, en wie lacht, koopt mee. Een tentoonstelling die meer dan negentig kunstenaars samenbrengt onder het etiket 'humor', loopt het risico dat alles even licht verteerbaar wordt: een parcours van fotomomenten waarin de scherpte van Broodthaers of Fischli & Weiss verdwijnt tussen werken die vooral op een glimlach mikken. En een comedyclub naast de kunst is ook een manier om een jong publiek binnen te halen dat anders niet zou komen.
Toch is dat net de kracht van deze opzet. Wie humor als methode behandelt, ziet hoe Broodthaers, Delvoye en Cattelan elk op hun manier de instellingen op de korrel nemen die hen tentoonstellen. Dat een Frans netwerk van publieke kunstcollecties daar een hele tentoonstelling aan wijdt, zegt iets over hoe Frankrijk naar zijn eigen collecties kijkt: als iets om mee te spelen. En dat jongeren onder de 18 er gratis binnen mogen, maakt het des te pijnlijker voor wie in Vlaanderen ziet hoe de kunstinstellingen vooral bezig zijn met besparingen, fusies en de vraag wie er nog subsidie krijgt.
Een tentoonstelling die je in België moest maken
Het wrange aan 'Éclats du rire !' is dat ze in België had kunnen ontstaan, met de Belgen als middelpunt en een eeuw surrealisme en ironie als vertrekpunt. België heeft de traditie, de kunstenaars en de collecties. Wat ontbreekt, is de durf om die traditie te tonen als iets wat vandaag nog bijt. Dus moet je naar Rijsel, waar twee Belgen tussen Fransen, Italianen en Zwitsers laten zien dat lachen een van de ernstigste dingen is die kunst kan doen.
Praktisch
'Éclats du rire !' – Le Tripostal, avenue Willy Brandt 22, Rijsel. Tot 3 januari 2027.
Woensdag tot zondag van 11 tot 18 uur, ook open op 11 november, 25 december en 1 januari.
Tickets 12 euro, reductie 8 euro, gratis voor jongeren onder de 18. Rondleiding 14 euro.
