In Brugge opende een privémuseum over een middeleeuwse ridder die schilderijen van Van Eyck in zijn testament had staan. Het domein is al bijna zes eeuwen in handen van dezelfde familie en Vlaanderen investeerde er meer dan 650.000 euro in. In dezelfde periode hoorden Bozar, de Gentse Boekentoren en het Huis van Alijn dat hun subsidies verdwijnen of krimpen.
Wie in de Brugse Sint-Annawijk door de poort van het Adornesdomein stapt, ziet eerst de Jeruzalemkapel, een vijftiende-eeuwse kopie van de Heilig Grafkerk in Jeruzalem, gebouwd door een familie die rijk genoeg was om een stukje Heilig Land naar Vlaanderen te halen. Ernaast staan zes godshuisjes waar tot in de jaren vijftig vrome alleenstaande vrouwen woonden. Daar opende begin oktober een vernieuwd museum over Anselm Adornes, de man die het domein zijn naam gaf. Op het logo staat 'Since 1429', en het is geen opschepperij: het domein is sindsdien nooit van eigenaar veranderd. Vandaag wordt het beheerd door de zeventiende generatie, de familie de Limburg Stirum, met gravin Véronique de Limburg Stirum als gezicht.
Een middeleeuwse wereldburger
Anselm Adornes (1424-1483) was het soort figuur dat Brugge in zijn gouden eeuw voortbracht. Hij stamde uit een familie van Genuese oorsprong, verdiende zijn fortuin in de textielhandel, werd ridder, diplomaat aan het Bourgondische hof en vertrouweling van de Schotse koning. In 1470 trok hij met zijn zoon Jan op bedevaart naar Jeruzalem, en hun reisverslag bevat een zin die vandaag nog altijd prikt: "Sommigen zijn zo dom om te denken dat hun eigen vaderland het enige is." In 1483 werd hij in Schotland om politieke redenen vermoord.
In zijn testament liet Adornes twee kleine schilderijen van Jan van Eyck na aan twee van zijn dochters, voorstellingen van de heilige Franciscus. Kunsthistorici brengen ze in verband met de twee versies van 'Franciscus ontvangt de stigmata' die vandaag in Turijn en Philadelphia hangen. In het museum zie je munten, vrijgeleiden van Karel de Stoute, een zilveren reliekhouder met relieken uit het Heilig Graf, meekrap en aluin uit de textielhandel van de familie en beelden uit de veertiende en vijftiende eeuw die nooit eerder publiek te zien waren. De stamboom is uitgewerkt als wandtapijt, een knipoog naar de lakenhandel. "Het is voor mij belangrijk dat deze tentoonstelling aanvoelt als een intiem verhaal dat je met vrienden deelt", zegt de gravin.
Wie betaalt het intieme verhaal?
Het verhaal mag intiem zijn, de rekening is dat maar half. Volgens Vlaams minister van Onroerend Erfgoed Ben Weyts (N-VA) heeft Vlaanderen "ruim 650.000 euro geïnvesteerd in dit bijzondere domein". Daarvan ging 342.000 euro naar de verbouwing van de zes godshuisjes, die in totaal 535.800 euro kostte. Met het geld kwamen er isolatie, klimaatregeling en extra beveiliging. Het museum betaalde de rest zelf.
In dezelfde periode gebeurde er in het Vlaamse cultuurbeleid iets minder genereus. Op 30 september kondigde de Vlaamse regering aan dat Bozar vanaf 2027 zijn volledige Vlaamse subsidie verliest, goed voor 762.000 euro per jaar. Cultuurminister Caroline Gennez (Vooruit) moet 47 miljoen euro per jaar besparen. Het Huis van Alijn in Gent, Abby in Kortrijk, het Jenevermuseum in Hasselt en Museum Mayer van den Bergh in Antwerpen verliezen 30 procent. Het Letterenhuis, KADOC en Amsab-ISG zien hun Vlaamse steun halveren. De Gentse Boekentoren, de Brugse openbare bibliotheek met het Gezellearchief en de Antwerpse Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience krijgen niets meer. "Dit is terug naar af, na decennia van groei en samenwerking", zei professor Marc Jacobs (UAntwerpen). In dezelfde stad waar het Gezellearchief zijn steun verliest, opent een adellijke familie een museum met geld van dezelfde overheid.
Stenen krijgen voorrang op mensen, gebouwen op werking, en wie een beschermd monument bezit, staat sterker dan wie er een programma in organiseert.
Ach ja
Laten we de Limburg Stirums niet helemaal afschilderen als adellijke profiteurs. In Vlaanderen kan elke eigenaar van beschermd erfgoed een erfgoedpremie aanvragen, of dat nu een gemeente is, een kerkfabriek, een boer met een beschermde hoeve of een gravin met een kapel. Die premie bestaat net omdat beschermd erfgoed duur is om te onderhouden en de eigenaar zelf niet mag bepalen wat hij ermee doet. De familie draagt al zes eeuwen de kosten van een monument dat ze niet mag afbreken of naar believen verbouwen, en ze stelt het open voor het publiek, van maandag tot zaterdag. Het familiemotto luidt "delen om levend te maken, levend maken om te bewaren". Zonder die familie was de Jeruzalemkapel misschien al lang een vervallen ruïne geweest of een publiek gebouw dat jaarlijks miljoenen kost aan een stadsbestuur.
Bovendien is 650.000 euro een bescheiden bedrag naast wat de Vlaamse overheid jaarlijks uitgeeft aan haar eigen musea. Het is minder dan Bozar in één jaar kreeg. De familie betaalde een deel zelf, en de collectie die nu te zien is, bleef eeuwenlang bewaard door één familie.
Een land dat zijn stenen meer liefheeft dan zijn boeken
Het probleem zit daarom minder bij de gravin dan bij de keuzes van de regering. Een overheid die tegelijk geld stopt in de daken van adellijke godshuisjes en de subsidie van de Boekentoren schrapt, toont waar haar prioriteiten liggen: bij het zichtbare, het tastbare en het fotogenieke, bij erfgoed dat je kunt inhuldigen met een minister en een lintje. Archieven, bibliotheken en kunstenhuizen leveren minder mooie beelden op en worden daarom het eerst gesnoeid.
De zin die Adornes in 1470 opschreef, past wonderwel bij het Vlaanderen van vandaag. Wie denkt dat het eigen verleden alleen in gerestaureerde gevels bestaat, vergeet dat ons geheugen ook in boeken, archieven en mensen zit, en dat die niet beschermd zijn als monument.
Praktisch
Adornesdomein en Jeruzalemkapel – Peperstraat 3A, Brugge. Open van maandag tot zaterdag. Info, tickets en openingsuren via adornes.org.
(Foto: adornes.org)
