In Antwerpen opent een tentoonstelling die de klassieke architectuur op zijn kop zet: wat als we onze microben niet langer proberen uit te roeien, maar eindelijk eens naar ze luisteren?
We zijn gewend om architectuur te bekijken vanuit het standpunt van de mens. Een huis moet mooi zijn, een kantoor efficiënt, een ziekenhuis hygiënisch en een stad leefbaar. Beton, glas, staal, hout: wij bepalen waar de muren komen en vervolgens verwachten we dat de rest van de wereld zich daar netjes aan houdt.
Maar dat is misschien een nogal menselijke vorm van zelfoverschatting. Want in elk gebouw leeft ondertussen een andere wereld. Op onze huid, in onze lucht, op onze meubels, tussen vloerplanken en op deurklinken krioelen miljarden micro-organismen. We wonen dus niet alleen in een gebouw. We wonen samen met een onzichtbaar ecosysteem.
En precies daar begint We The Bacteria, de behoorlijk bizarre tentoonstelling die vanaf 30 september neerstrijkt in DE SINGEL in Antwerpen.
De architectuur heeft een onzichtbare huisgenoot
De tentoonstelling vertrekt van een gedachte die op het eerste gezicht klinkt alsof iemand na drie dagen zonder slaap een architectuurmanifest heeft geschreven: wat als bacteriën niet onze vijanden zijn, maar onze bondgenoten?
De curatoren Beatriz Colomina en Mark Wigley bekijken architectuur niet langer uitsluitend vanuit het perspectief van de mens, maar vanuit de wereld van micro-organismen. Ze spreken zelfs over de ‘ziektes van de gebouwde omgeving’ en onderzoeken hoe onze manier van bouwen de microbiële wereld rondom ons heeft veranderd.
Dat klinkt abstract tot je beseft hoe vreemd onze moderne gebouwen eigenlijk zijn. We isoleren ze, ontsmetten ze, filteren de lucht, sluiten ramen af, poetsen oppervlakken en proberen zoveel mogelijk ongewenst leven buiten te houden. We bouwen huizen alsof we bang zijn voor het leven zelf.
Misschien zijn bacteriën geen indringers
De tentoonstelling stelt daarom een ongemakkelijke vraag: hebben we door onze obsessie met hygiëne en controle geen omgeving gecreëerd die microbiologisch armer is geworden?
Het Vlaams Architectuurinstituut verwijst naar onderzoek waarin een verlies aan microbiële diversiteit in verband wordt gebracht met verschillende hedendaagse gezondheidsproblemen. Dat betekent niet dat bacteriën plots de oplossing voor alles zijn. Wel dat de tegenstelling tussen ‘proper’ en ‘vuil’ ingewikkelder is dan de reclame voor schoonmaakmiddelen ons graag doet geloven.
Een bacterie is niet automatisch een vijand. Sommige zijn schadelijk, andere onschadelijk en nog andere zijn essentieel voor ecosystemen en ons eigen lichaam. Maar hoe ontwerp je een gebouw als je niet alleen rekening houdt met mensen, maar ook met de miljarden organismen die er samen met ons wonen?
Welkom in het microbioom van je huis
Een van de opvallendste ideeën van de tentoonstelling is dat elk gebouw zijn eigen microbioom heeft. Je huis is dus niet gewoon een verzameling muren, kamers, meubels en leidingen. Het is een levende omgeving waarin mensen, dieren, planten en micro-organismen elkaar voortdurend beïnvloeden.
Daarmee verandert ook de rol van de architect. Die tekent niet langer alleen een gebouw, maar ontwerpt eigenlijk een ecosysteem. Dat kan gevolgen hebben voor hoe we nadenken over ventilatie, materialen, isolatie, luchtkwaliteit en zelfs de manier waarop ruimtes worden schoongemaakt.
De architect van de toekomst heeft misschien een microbioloog nodig
Daar treedt We The Bacteria helemaal buiten de klassieke architectuur. De tentoonstelling brengt architectuur samen met kunst, microbiologie, wetenschap en nieuwe bouwtechnieken. Er wordt onder meer gekeken naar manieren waarop bacteriën en schimmels kunnen bijdragen aan het zuiveren van vervuilde lucht en aan nieuwe materialen en bouwpraktijken.
Dat klinkt futuristisch, maar er wordt al geëxperimenteerd met biologische materialen en ontwerpen waarin levende organismen niet alleen worden gedoogd, maar daadwerkelijk onderdeel worden van het systeem. De architectuur van morgen zou dus weleens minder dood kunnen zijn dan die van vandaag.
En wat als de bacterie de klant is?
De tentoonstelling trekt het verhaal bovendien veel verder open. Bezoekers reizen van de oorsprong van bacterieel leven, miljarden jaren geleden, tot diep onder de aarde en zelfs de ruimte in. Zo ontstaat een alternatieve geschiedenis van architectuur: niet vanuit de mens die steeds betere gebouwen ging ontwerpen, maar vanuit microben die al lang vóór ons bestonden en onze leefomgeving mee hebben gevormd.
Wij vinden dat wij gebouwen bouwen. Maar de bacteriën waren er al. En wat als een architect niet langer alleen vraagt: “Wat wil de mens?”, maar ook: “Wat heeft het microbioom van dit gebouw nodig?” Dat is uiteindelijk de gedachte waarmee We The Bacteria speelt. Niet langer een gebouw als machine waarin mensen wonen, maar als levend systeem. Lucht beweegt, vocht verschuift, materialen veranderen, mensen ademen, planten groeien en microben leven.
Misschien is het gebouw van de toekomst geen machine. Misschien is het een ecosysteem.
Wanneer en waar?
We The Bacteria opent op 30 september 2026 in de expozaal en op verschillende plekken rond DE SINGEL in Antwerpen en loopt tot 31 januari 2027. De tentoonstelling komt uit de Triennale Milano en wordt in Antwerpen gepresenteerd door het Vlaams Architectuurinstituut en DE SINGEL, met een Vlaamse uitbreiding en lokale cases.
Op 15 oktober volgt bovendien een gesprek met ecoLogicStudio en Bento Architecture over de microbiële benadering van architectuur.
(Foto: PD)
