N-VA steekt de lont aan van de communautaire tijdbom.
Het was woensdagochtend, in een bijna lege Kamercommissie, toen Bart De Wever plots zijn communautaire kaarten op tafel legde. Nog één saneringsronde, zei de premier. Daarna is het federaal afgelopen met besparen zonder ook aan de staatsstructuur te raken. De volgende ronde wordt institutioneel.
Voilà. Daar was ze weer: de staatshervorming. Het onderwerp dat in de Wetstraat jarenlang als een slapende vulkaan onder de regeringstafel lag. En De Wever zegt nooit iets zomaar.
Van tien jaar saneren naar: en nu de staat
Bij zijn aantreden als premier hield De Wever zijn achterban voor dat hij minstens tien jaar nodig zou hebben om het federale huishouden op orde te krijgen. Vandaag klinkt hij plots een stuk minder geduldig. Dat hoeft niet te betekenen dat de regering morgen valt. Maar de politieke vuurpijl is moeilijk te missen: De Wever denkt al aan wat er na de sanering moet komen. En dat is niet toevallig een onderwerp waar zijn eigen partij al jaren een uitgesproken verhaal over heeft.
In het regeerakkoord staat trouwens al dat de premier voorstellen moet voorbereiden voor een nieuwe staatsstructuur, met een meer homogene en efficiënte bevoegdheidsverdeling. Er is zelfs een kleine institutionele cel opgericht die juridische scenario's uitwerkt. De inhoud blijft voorlopig geheim.
Een land dat al zes keer van vorm veranderde
Voor alle duidelijkheid: België is geen administratief IKEA-kastje dat je één keer in elkaar zet en daarna nooit meer aanraakt. Sinds 1970 werd het land zes keer institutioneel verbouwd. In 1970 kwamen de gemeenschappen en taalgebieden, in 1980 werden de gewesten verder uitgebouwd, in 1988-1989 kwamen nieuwe bevoegdheden en een aangepast financieringssysteem, in 1993 werd België officieel een federale staat, in 2001 volgde Lambermont-Lombard en in 2011-2014 de zesde staatshervorming.
Elke keer ging er meer macht naar de deelstaten. En elke keer kwam er een nieuwe rekening, een nieuwe bevoegdheidsverdeling en een nieuwe reeks uitzonderingen bij.
Het resultaat is het België van vandaag: een land waarin de burger soms eerst moet uitzoeken welke overheid eigenlijk verantwoordelijk is, om daarna te ontdekken dat ze allebei naar elkaar wijzen.
En ja, De Wever heeft een punt wanneer hij stelt dat de bevoegdheidsverdeling efficiënter kan. Wie dat ontkent is een leugenaar. Gezondheidszorg, arbeidsmarkt, mobiliteit, klimaat, fiscaliteit en tal van andere dossiers lopen over verschillende bestuursniveaus. Het regeerakkoord noemt die institutionele complexiteit zelf een ‘joint decision trap’: cruciale dossiers zitten verspreid over verschillende overheden, waardoor hervormingen moeilijker worden.
En daar stopt het Belgische probleem niet. Want zodra iemand zegt dat bevoegdheden beter moeten worden verdeeld, begint de politieke loopgravenoorlog. Wie krijgt welke bevoegdheid? Wie betaalt? Wie beslist? Wie draagt het risico? En wie krijgt de inkomsten? Dat zijn de vragen waar de kumbajee doorgaans ophoudt.
Het geld is de echte splijtzwam
Achter de communautaire discussie zit namelijk een veel minder romantisch onderwerp: geld. De financiering van de gemeenschappen en gewesten is sinds 1989 een essentieel onderdeel van elke staatshervorming. Bij de zesde staatshervorming werd opnieuw fors gesleuteld aan de financiering en kregen de deelstaten meer fiscale autonomie en bijkomende bevoegdheden. En precies daar zit vandaag de zenuw.
De federale overheid zit met de zware dossiers: pensioenen, sociale zekerheid, gezondheidszorg, defensie en de rentelasten. Tegelijk vloeien via de financieringsmechanismen grote bedragen naar de deelstaten. Wie vindt dat dat systeem onhoudbaar is, zal dus al snel zeggen: geef de deelstaten meer verantwoordelijkheid voor hun eigen uitgaven. Wie vreest dat zo'n systeem de solidariteit tussen regio's aantast, hoort iets heel anders.
En plots gaat het niet meer over efficiënt bestuur, maar gaat het over Vlaanderen en Wallonië.
N-VA wil verder. De anderen horen vooral alarmbellen
De N-VA heeft haar einddoel nooit echt verstopt. In haar verkiezingsprogramma van 2024 staat confederalisme nog altijd centraal: Vlaanderen en Wallonië zouden volgens dat model in hoofdzaak zelf beslissen welke bevoegdheden ze nog samen uitoefenen. De partij koppelt dat expliciet aan financiële verantwoordelijkheid.
Dat is dus niet zomaar een technische herschikking van bevoegdheden. Het is een fundamenteel andere visie op België. En precies daarom kijken de andere Arizona-partijen nu zo ongemakkelijk naar De Wever.
De analyse dat de Belgische staatsstructuur efficiënter kan, is één zaak. De vraag waar De Wever uiteindelijk naartoe wil, is een andere.
En dan is er nog Brussel.
Wie in België aan de staatsstructuur begint te sleutelen, komt vroeg of laat in Brussel terecht. De hoofdstad is geografisch een gewest, politiek tweetalig, economisch sterk verweven met Vlaanderen en Wallonië en institutioneel voorzien van een hele reeks beschermingsmechanismen.
Een hervorming die voor Vlaanderen logisch lijkt, kan in Franstalig België worden gelezen als een bedreiging voor de positie van Brussel of voor de federale solidariteit. En omgekeerd.
Dat is precies waarom eerdere staatshervormingen niet gewoon met een Vlaamse meerderheid werden doorgedrukt. Grote institutionele hervormingen kwamen tot stand via brede akkoorden over de taalgrenzen heen.
Wie vandaag denkt dat hij België even opnieuw kan tekenen met een geodriehoek, heeft de Belgische geschiedenis niet helemaal begrepen.
En jawel, de coalitie lonkt al met één oog richting de verkiezingen. Daarom is vooral de timing van De Wevers uitspraak zo gevoelig.
De Arizona-partners moeten nog miljarden vinden. De begroting blijft politiek explosief. En uitgerekend nu schuift de premier een dossier naar voren waar de standpunten binnen zijn eigen coalitie volgens hemzelf ‘radicaal’ uiteenlopen.
Verkiezingen
De Wever zei zelf dat de visies over de toekomstige staatsstructuur ver uiteenlopen, zowel tussen de taalgroepen als binnen de coalitie. Hij gaf bovendien toe dat het niet zeker is dat er ooit een meerderheid voor komt. De coalitiepartners horen dus niet alleen een staatshervorming. Ze horen ook een mogelijke toekomstige verkiezingscampagne. Want als de hervormingen mislukken, kan iedereen straks zijn eigen verhaal vertellen over waarom België niet werkt.
Hey, daar heb je de PS weer
De Franstalige socialisten hebben de N-VA nooit nodig gehad om te weten dat het communautaire debat opnieuw kan oplaaien. Voor de PS is het eenvoudig: de communautaire agenda van De Wever moet argwanend worden bekeken. Voor de N-VA is het even eenvoudig: de Belgische constructie moet efficiënter en de deelstaten moeten meer verantwoordelijkheid dragen. En dus staat De Wever vandaag met één been in de begrotingsonderhandelingen en het andere al in de volgende communautaire veldslag.
En dan moet er nog tien miljard worden gevonden
Het ironische is dat België eerst nog een klein financieel probleem moet oplossen. Zo'n tien miljard, afhankelijk van de dag waarop je de Wetstraat binnenwandelt. De premier wil dus tegelijk de begroting saneren, de coalitie bijeenhouden, hervormingen uitvoeren én nadenken over een nieuwe staatsstructuur. Dat is behoorlijk ambitieus. Misschien zelfs té ambitieus. Want een staatshervorming is geen begrotingsmaatregel. Je kunt er geen deadline naast zetten en hopen dat iedereen tegen vrijdagmiddag akkoord gaat.
Geen kumbajee dus
Misschien heeft De Wever gelijk dat de huidige constructie tegen haar grenzen botst. Maar de echte vraag is niet óf België ooit nog over zijn staatsstructuur zal discussiëren. De echte vraag is wat er na die discussie nog van België overblijft. Want wie aan de Belgische staatsmachine begint te sleutelen, verandert niet alleen de bevoegdheden. Hij raakt aan geld, macht, solidariteit, taal en uiteindelijk aan de vraag die al meer dan een halve eeuw onder alles ligt: willen we dit land nog samen besturen, of zijn we vooral nog aan het onderhandelen over hoe we uit elkaar kunnen?
(Foto: PD)
