Achter de pruiken, de grote borsten en de zelfspot ging de scherpste onderhandelaar van Nashville schuil.
Dolly Parton is dinsdag in Nashville overleden, tachtig jaar oud, na een korte strijd tegen kanker. Ze stierf in het Vanderbilt-Ingram Cancer Center, in hetzelfde ziekenhuis waaraan ze in 2020 een miljoen dollar schonk voor vaccinonderzoek, geld dat mee aan de basis lag van het Moderna-vaccin. Ze is gestorven in het instituut dat ze zelf had helpen financieren.
Zo zit haar hele leven in elkaar. Wie alleen de pruiken ziet, mist meer de helft van wie ze was.
Het vierde kind van twaalf
Ze werd in 1946 geboren in een houten hut in de Great Smoky Mountains, als vierde van twaalf kinderen. De dokter die haar ter wereld hielp, werd betaald met een zak maïsmeel. Er was geen stromend water, geen elektriciteit, en haar vader kon lezen noch schrijven.
Dat laatste heeft haar levenslang beziggehouden. Ze noemde hem de slimste man die ze ooit heeft gekend en was ervan overtuigd dat zijn analfabetisme hem tegenhield.
Uit die kindertijd komt ook haar bekendste lied dat geen liefdesliedje is. In "Coat of Many Colors" bezingt ze een jas die haar moeder voor haar in elkaar naaide uit lappen stof die mensen hadden weggegeven, en waarmee ze op school werd uitgelachen. Ze schreef die tekst naar verluidt op de achterkant van een bonnetje van de droogkuis. Dat bonnetje hangt ingekaderd in haar eigen pretpark Dollywood.
Op haar tiende kwam ze al op de lokale radio. Op de dag na haar laatste schooldag zat ze op de bus naar Nashville.
De nacht dat ze huilde omdat ze nee had gezegd
In 1973 schreef ze "I Will Always Love You". Geen liefdesbrief aan een minnaar, wel een afscheidsbrief aan Porter Wagoner, de televisiester in wiens programma ze zeven jaar de vaste zangeres was en van wie ze zich professioneel wilde losmaken. Hij liet haar niet gaan; zij schreef er een lied over, en dat werkte beter dan een gesprek.
Elvis Presley wilde het opnemen. Voor een jonge countryzangeres bestond er in die jaren geen grotere eer. Alles was geregeld, ze was uitgenodigd voor de opnamesessie, ze had het aan iedereen verteld. En dan belde, de avond ervoor, Elvis' manager Colonel Tom Parker met één voorwaarde: Elvis nam niets op zonder de helft van de uitgaverechten.
Ze weigerde. Ze zei dat het de belangrijkste kopij in haar uitgeverij was en dat ze die niet kon weggeven, omdat het de erfenis was voor haar broers, zussen, neven en nichten. Daarna huilde ze de hele nacht.
Twintig jaar later zong Whitney Houston datzelfde lied voor de film The Bodyguard. Het werd een van de best verkochte singles aller tijden. Ze heeft er later een deel van in vastgoed in Nashville gestoken en dat lachend "het huis dat Whitney bouwde" genoemd.
Typisch Dolly
Ze gaf haar catalogus nooit uit handen, richtte vroeg haar eigen uitgeverij en later haar eigen platenlabel op, en hield haar zaken dicht bij huis. Ze legde het uit met de logica van een boerendochter: liedjes zijn je oogst, en wie zijn oogst niet bezit, heeft honger.
Het kostuum dat ze zelf ontwierp
Als klein meisje zag ze in haar dorp een vrouw die door de gemeenschap werd geminacht en de plaatselijke lichtekooi werd genoemd: opgestapeld haar, felrode lippen, hoge hakken, nauwe kleren. Dolly vond haar het mooiste wezen dat ze ooit had gezien, en besloot dat ze er zo wilde uitzien. En dat deed ze. Dolly Parton zag eruit als een foute kerstboom. Over the top. Maar het werkte.
Ze wist perfect wat ze deed. Ze noemde zichzelf geen natuurlijke schoonheid maar een zelfgemaakte vrouw, en ze grapte dat het handenvol geld kost om er zo goedkoop uit te zien.
Op het einde van de rit bleek het een van de slimste zetten uit de showbusiness. In een wereld waarin mannen beslisten hoe een vrouw eruit moest zien, bouwde zij een karikatuur van zichzelf, zette die op als een harnas en ging achter die facade rustig haar gang. De pruik was de afleiding. De contracten werden ondertekend terwijl iedereen naar de pailletten en de borsten keek.
Zelf hield ze dat spel vol tot in de absurditeit. Ze heeft ooit anoniem meegedaan aan een lookalikewedstrijd voor Dolly Parton, een competitie tussen dragqueens die haar imiteerden. Ze verloor.
Drieduizend liedjes, en één werkdag om jaloezie uit te leggen
Wat we in het geraas rond haar uiterlijk vaak vergeten: ze was in de eerste plaats schrijfster. Ze heeft naar schatting drieduizend liedjes geschreven, gaf er 49 albums en elf Grammys mee uit en verkocht ruim honderd miljoen platen.
Volgens haar eigen relaas zijn "Jolene" en "I Will Always Love You" in dezelfde periode van amper één dag ontstaan. Twee liedjes in vierentwintig uur die allebei tot de meest gecoverde nummers ter wereld zouden gaan behoren. Het eerste gaat over een roodharige bankbediende die haar man te veel aandacht gaf; het tweede over de manager van wie ze af wilde. Beide gaan dus over ongemakkelijke werkelijkheid, en beide klinken alsof ze over jou gaan.
Nog zo'n weetje dat je luisteren verandert. Het ratelende ritme in de intro van "9 to 5" is niet zomaar percussie: dat zijn haar eigen kunstnagels, die ze op de filmset tegen elkaar tikte omdat ze het geluid van een typemachine wilde nabootsen. Die nagels staan op de plaat. Het lied werd het strijdlied van werkende vrouwen in Amerika en leverde haar een Oscarnominatie op.
Wat ze met dat geld deed
Ze stierf met een vermogen dat op zo'n 650 miljoen dollar wordt geschat.
In 1995 startte ze de Imagination Library, omdat haar vader niet kon lezen. Het idee is simpel: elk ingeschreven kind krijgt vanaf de geboorte tot zijn vijfde elke maand een boek in de bus, gratis, ongeacht het inkomen van de ouders. Intussen zijn dat er bijna 308 miljoen, verspreid over de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Canada en Australië. De kinderen noemden haar niet de countryzangeres maar de boekendame.
Toen in 2016 bosbranden haar geboortestreek verwoestten, gaf ze via een eigen fonds zo'n negenhonderd getroffen gezinnen zes maanden lang duizend dollar per maand. Geen voedselpakket, geen fotomoment: gewoon geld, elke maand, om er weer bovenop te geraken. Vanaf 2022 betaalde ze het volledige collegegeld van elke werknemer van Dollywood die wilde studeren. En dat pretpark is intussen de grootste werkgever van een streek waar vroeger niets was.
Was ze een symbool? Ja, en ze weigerde het te zijn
Dolly Parton was ontegensprekelijk een boegbeeld. Voor werkende vrouwen, dankzij "9 to 5". Ze nam het op voor de holebigemeenschap, die ze openlijk steunde, verdedigde het homohuwelijk en nam het publiek op voor transgender personen, terwijl ze tegelijk nooit een geheim maakte van haar christelijke geloof. In een land waar die twee dingen elkaar geacht worden uit te sluiten, deed zij ze allebei tegelijk en verontschuldigde zich voor geen van beide.
Ze weigerde consequent om zich door wie/of wat dan ook te laten inlijven. Ze noemde zichzelf zelden feministe, hoewel haar leven weinig anders was. Ze weigerde in 2021 een standbeeld in het Capitool van Tennessee en vroeg de politici om het voorstel in te trekken; ze vond dat ze niet op een voetstuk hoorde. De Presidential Medal of Freedom sloeg ze meer dan eens af.
Wie in een gespleten land door iedereen bemind wil worden, moet zwijgen op momenten waarop anderen kleur bekennen, en dat heeft ze ook gedaan. Zij hield vol dat ze niemand uit haar publiek wilde wegduwen, en dat een lied meer mensen bereikt dan een standpunt.
En zo werd ze een van de weinige Amerikanen die deze eeuw nog door beide kampen werd geprezen.
De onzichtbare man naast haar
Achtenvijftig jaar lang was ze getrouwd met Carl Dean, een asfaltaannemer die ze ontmoette aan een wasserette op haar eerste dag in Nashville. Hij stierf in maart 2025. In de video's die ze daarna maakte, zei ze eerlijk dat ze in de periode van zijn ziekte haar eigen gezondheid had verwaarloosd.
Dean is in al die decennia zo goed als nooit in het openbaar verschenen. Hij ging niet mee naar galafeesten, gaf geen interviews en heeft haar volgens haar eigen zeggen maar een handvol keren live zien optreden. Kinderen kregen ze niet, wat haar de ruimte gaf om peettante te zijn van een indrukwekkende rij familieleden en van Miley Cyrus.
Er is trouwens nog één ‘wezen’ dat haar naam draagt, en dat is geen mens. Toen Schotse onderzoekers in 1996 het eerste gekloonde zoogdier voorstelden, noemden ze het schaap Dolly. De cel waaruit het dier was ontstaan, kwam uit een uier. Zelfs de wetenschap kon het niet laten een flauwe mop te tappen. Zij vond het grappig.
Nog één lied, in 2045
In Dollywood ligt een tijdcapsule waarin een lied van haar bewaard wordt dat nooit is uitgebracht. De afspraak is dat de capsule pas in 2045 opengaat, honderd jaar na haar geboorte. Er leeft dus ergens nog een nummer van Dolly Parton dat de wereld pas over bijna twintig jaar te horen krijgt, geschreven door iemand die wist dat ze het zelf niet meer zou meemaken.
Misschienis dat wel de meest tekenende zet uit haar hele carrière. Niet de pruiken, niet de grappen over haar borsten, niet de pailletten. Wel een vrouw die op elk moment precies wist wat ze aan het doen was, ook met haar eigen nagedachtenis, en die het tot het einde toe leuk vond om iedereen een beetje te laten wachten.
Ze zei ooit dat het handenvol geld kost om er zo goedkoop uit te zien. Er is nooit iemand geweest die met minder middelen zoveel klasse heeft gekocht.
(Foto: 00767109_000116/Bestimage/Photo News)
