De dictatuur van de spreadsheet: hoe het zomerakkoord de mens degradeert tot productiviteitsfactor.
Onder het mom van economische concurrentiekracht en administratieve vereenvoudiging rolt de regering-De Wever met haar zomerakkoord een nieuwe fase van arbeidsflexibilisering uit. Wat voor de bevriende werkgevers een strategische overwinning is, komt voor de werkende mens neer op een kaalslag van sociale bescherming en syndicale inspraak. Het akkoord lijkt niet zozeer de economie te willen versterken, maar de weerstand tegen haar logica uit te schakelen. Welzijn? Daar is geen kolom voor in Excel.
Nachtarbeid als norm
De meest symbolische zet uit het zomerakkoord is de afbouw van het vetorecht van vakbonden bij de invoering van nachtarbeid. Waar voorheen unanimiteit vereist was binnen de syndicale delegatie, volstaat in tal van sectoren straks het fiat van één enkele bond. En in bedrijven zonder vakbondsvertegenwoordiging hoeft het zelfs niet meer dan een gesprek met het personeel te zijn. Een gesprek, jawel — maar zonder waarborgen, zonder inspraak, zonder tanden.
Het was ooit een uitzondering om gezondheidsredenen, maar dreigt zo de nieuwe norm te worden: nachtarbeid van 20 uur tot 6 uur. Of zelfs pas vanaf middernacht, wanneer de hersenen al lang in ruststand horen te verkeren. Dat die regeling met name de e-commerce, distributie en logistiek bevoordeelt, is geen toeval. Het zijn net die sectoren waar nachtarbeid massaal én structureel wordt ingezet, en waar buitenlandse spelers nu vrij spel krijgen in een steeds hollere arbeidsmarkt.
Een mens is geen ploegensysteem
De gezondheidsrisico’s van nachtwerk zijn nochtans goed gedocumenteerd: verhoogde kans op hart- en vaatziekten, burn-out, depressie en slaapstoornissen. Doch, die ongemakkelijke realiteit past niet in de tabellen van de FOD Economie. Premies voor nachtwerk worden afgeschaald omdat het onderhandelingsmandaat van de bonden verdampt. Loonverlies van honderden euro’s per maand wordt weggemoffeld onder het mom van “meer jobs” en “meer flexibiliteit”. Nee, een mens moet permanent inzetbaar zijn, liefst tegen gereduceerd tarief.
Wie nu al ’s nachts werkt, krijgt zogezegd garanties. Maar de vakbonden vrezen — terecht — dat werknemers straks onder druk worden gezet om nieuwe, minder voordelige contracten te ondertekenen. Want flexibiliteit geldt altijd voor de werknemer, nooit voor de werkgever.
Vrijwillige overuren of vrijwillige uitputting?
De versoepeling van nachtarbeid past binnen een bredere lijn van arbeidsbeleid: overuren, mini-jobs, verkorte opzegtermijnen en fluïde arbeidsreglementen. Tot 360 overuren per jaar – 450 in de horeca – mogen “vrijwillig” gepresteerd worden, waarvan een groot deel belastingvrij. Wat op papier een belastingcadeau lijkt, is in realiteit een stilzwijgende erkenning dat lonen structureel te laag liggen. De werknemer moet zijn gezondheid en gezinsleven inleveren om rond te komen.
En dat allemaal in een context waarin de sociale partners pas na het akkoord om advies mogen vragen. Vakbonden worden herleid tot postfacto klankbord, hun rol als volwaardige onderhandelingspartner uitgehold door een regering die haar beleid afstemt op de noden van de werkgeverslobby. Het sociaal overleg, jarenlang een hoeksteen van het Belgische model, is gedegradeerd tot een hinderlijke bijlage bij het begrotingsdossier.
Burn-out als bijproduct
Het resultaat van dit spreadsheetbestuur is een samenleving waar werk de enige lens wordt waarlangs menselijk bestaan nog bekeken wordt. Onder het mom van ‘werkbaar werk’ schuift de overheid een beleid naar voren dat systematisch welzijn marginaliseert. Psychologische veiligheid? Onbelangrijk. Sociale cohesie? Neveneffect. Preventiebeleid? Kostpost. In de praktijk wordt mentale uitputting geïnstitutionaliseerd.
De gevolgen laten zich al voelen. Het aantal burn-outs in België neemt toe in quasi epidemisch tempo. Jongeren haken massaal af. Middenklassers balanceren tussen zorgverantwoordelijkheden en eindeloze werkweken. De samenleving verzuurt, de welvaartsstaat verschraalt en het vertrouwen in instellingen brokkelt af.
Geen samenleving zonder tegenmacht
Het zomerakkoord is geen toeval, geen optimalisatie, geen technische hervorming. Het is een ideologische keuze: wie arbeid enkel ziet als kost, ziet mensen uiteindelijk als overbodige ballast. In zo’n model is het geen toeval dat vakbonden moeten wijken, net zoals het geen toeval is dat welzijnsystemen onder druk staan. De regering-De Wever en haar coalitiepartners regeren met de dictatuur van de spreadsheet. En wie zich daar niet in laat reduceren tot kolom of rij, komt vanzelf buiten de formule te vallen.
(Foto: Philip Reynaers/Photo News)
