Als de stembus wordt vervangen door de rechtbank, verliest de democratie.
De veroordeling van Marine Le Pen in de zaak rond Europese fondsen is meer dan een juridisch dossier. Het is een politieke aardverschuiving die Frankrijk voor een fundamentele democratische vraag plaatst: waar eindigt de macht van justitie en waar begint het recht van de kiezer?
Laat één ding duidelijk zijn: politici zijn niet boven de wet verheven. Wie fraude pleegt, misbruik maakt van publieke middelen of de regels overtreedt, moet daarvoor verantwoording afleggen. Ook Marine Le Pen. Democratie betekent niet dat verkozenen een vrijgeleide krijgen om de wet aan hun laars te lappen.
Maar er is een tweede principe dat even belangrijk is: in een democratie bepaalt uiteindelijk de kiezer wie een land bestuurt. Niet een rechtbank. Niet magistraten. Niet een juridische procedure die, hoe legitiem ook, rechtstreeks invloed heeft op de keuze van miljoenen burgers.
En precies daar ontstaat het explosieve debat in Frankrijk.
Een rechterlijke uitspraak met politieke gevolgen
Marine Le Pen kreeg in beroep een straf opgelegd wegens haar rol in een dossier rond het gebruik van Europese middelen. De zaak draait rond beschuldigingen dat parlementaire medewerkers van haar partij betaald werden met geld dat bedoeld was voor werk in het Europees Parlement, maar in werkelijkheid ingezet werd voor partijactiviteiten.
De veroordeling zelf was niet het meest controversiële onderdeel. Het zwaartepunt lag bij de bijkomende straf: een periode van onverkiesbaarheid. Daarmee greep justitie rechtstreeks in in de politieke toekomst van een kandidaat die volgens de peilingen een ernstige kans maakt om Frankrijk te leiden. Die boodschap was bijzonder zwaar: een rechtbank kan niet alleen iemand bestraffen voor daden uit het verleden, maar ook verhinderen dat burgers in de toekomst op die persoon kunnen stemmen.
Dat was juridisch mogelijk. Maar democratisch lag het veel gevoeliger.
De onverkiesbaarheid die haar was opgelegd, is nu deels teruggedraaid. Zo zou ze kunnen deelnemen aan de Franse presidentsverkiezingen, maar met een enkelband. Of ze dat zal doen, is onzeker: eerder had ze gezegd geen campagne te willen voeren met een enkelband.
De kiezer als laatste scheidsrechter
De essentie van een democratie is niet dat iedereen dezelfde mening heeft. Integendeel. Een democratie bestaat juist omdat mensen fundamenteel van mening mogen verschillen.
Men mag tegen Marine Le Pen zijn. Men mag haar ideeën gevaarlijk, verkeerd of extreem vinden. Men mag haar beleid bestrijden met argumenten en met politieke tegenstand. Dat is zelfs noodzakelijk.
Maar een democratie die alleen nog ruimte laat voor meningen die aanvaardbaar zijn voor de machthebbers, houdt op een democratie te zijn.
Het gevaar ontstaat wanneer politieke tegenstanders niet langer worden verslagen in het stemhokje, maar via juridische procedures uit de race worden gehaald. Dat creëert een precedent dat vroeg of laat ook tegen andere politieke stromingen kan worden gebruikt.
Vandaag gaat het over Le Pen. Morgen kan het over iemand anders gaan.
De verleiding van de juridische democratie
Frankrijk worstelt al langer met een spanningsveld tussen politiek en justitie. De voorbije jaren werden verschillende politici geconfronteerd met zware gerechtelijke onderzoeken en veroordelingen. Dat toont aan dat niemand immuun hoort te zijn.
Maar er bestaat een dunne lijn tussen het beschermen van de rechtsstaat en het verschuiven van politieke conflicten naar rechtbanken.
De rechtsstaat moet politici controleren. Maar politici moeten ook gecontroleerd worden door de kiezer. Die twee systemen horen elkaar aan te vullen, niet te vervangen.
Wanneer rechtbanken uiteindelijk bepalen welke kandidaten wel of niet aan verkiezingen mogen deelnemen, verandert de verhouding tussen macht en burger. Dan dreigt een systeem te ontstaan waarin de kiezer nog mag kiezen, maar alleen uit kandidaten die vooraf juridisch zijn goedgekeurd.
Dat is een gevaarlijke evolutie.
Le Pen: slachtofferrol met politieke winst
Marine Le Pen weet uiteraard perfect hoe ze deze situatie moet uitspelen. De leider van het Rassemblement National krijgt een politiek cadeau dat ze onmogelijk had kunnen weigeren.
Ze kan zich presenteren als slachtoffer van een systeem dat haar probeert tegen te houden omdat ze te populair wordt. Dat verhaal zal aanslaan bij een deel van de Franse bevolking dat al jaren wantrouwig kijkt naar de politieke elite en de instellingen.
Tegelijk is haar politieke parcours niet zonder controverse. Le Pen erfde een partij die jarenlang werd geassocieerd met het harde nationalisme van haar vader Jean-Marie Le Pen. Ze probeerde die erfenis af te schudden en maakte van Rassemblement National een bredere protestpartij die zich richt op migratie, koopkracht en nationale identiteit.
Met succes. Twee keer haalde ze de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezingen. Vandaag staat ze sterker dan ooit.
Een uitschakeling via de rechtbank zou haar politieke verhaal alleen maar versterken.
Macron houdt zich op de vlakte, maar het debat blijft
Emmanuel Macron weigerde commentaar te geven op de uitspraak en stelde dat een president zich niet hoort uit te spreken over rechterlijke beslissingen. Dat standpunt is niet meer normaal: de scheiding der machten is een hoeksteen van de rechtsstaat.
Maar de vraag blijft groter dan één uitspraak of één politicus.
Frankrijk moet zich afvragen welk evenwicht het wil bewaren. Een sterke rechtsstaat betekent dat machthebbers niet boven de wet staan. Maar een sterke democratie betekent ook dat burgers zelf hun leiders kunnen kiezen.
Die twee principes mogen elkaar niet vernietigen.
De gevaarlijke les uit Parijs
De strijd tegen extremisme, populisme of politieke radicalisering mag nooit betekenen dat democratische spelregels worden aangepast zodra een bepaalde kandidaat te lastig wordt.
De kiezer kan zich vergissen. De kiezer kan verkeerde keuzes maken. De kiezer kan zelfs kiezen voor politici die anderen verafschuwen.
Maar dat is nu eenmaal de prijs van vrijheid.
Een democratie is geen systeem waarin alleen de juiste mensen mogen winnen. Het is een systeem waarin iedereen het recht heeft om te proberen te winnen — en waarin tegenstanders worden verslagen met argumenten, niet met juridische uitschakeling. Overigens, wie bepaalt wat juist en fout is?
Frankrijk moet dus opletten. Want wanneer justitie de grens overschrijdt van controleren naar bepalen, wordt niet alleen een politicus geraakt. Dan raakt het hele democratische systeem beschadigd.
Want een democratie die geen plaats meer heeft voor het oneens zijn, bestaat uiteindelijk alleen nog op papier.
(Foto: 00762503_000002/Bestimage/Photo News)
