De premier legt volgende week een menukaart voor van ruim meer dan tien miljard. De echte deadline staat niet in oktober maar op de obligatiemarkt.
Begin volgende week opent premier Bart De Wever de federale begrotingsopmaak met wat op de Wetstraat een wit kaftje wordt genoemd: een lijst van mogelijke maatregelen die samen ruim meer dan tien miljard euro kunnen opleveren. Die lijst moet daarna stap voor stap worden ingekort. De regering wil de oefening tegen half oktober rond hebben en gaat eind september in conclaaf.
Het doel is tien miljard tegen 2029. Niet om een evenwicht te bereiken, wel om te vermijden dat de schuldenlast ontspoort.
Waar dit land vandaag staat
1 - Het begrotingstekort bedraagt 38,2 miljard euro, ruim vijf procent van het bruto binnenlands product. De tien miljard die nu gezocht wordt, brengt dat tekort naar ongeveer vier procent. Er blijft dus ook na een geslaagde operatie een gat van tientallen miljarden per jaar.
2 - De economische groei schommelt rond nul. Er komt met andere woorden geen ontsnappingsroute via extra inkomsten uit een aantrekkende economie.
3 - Deze week is de Belgische overheidsrente door een wereldwijde verkoopgolf op de obligatiemarkten naar 3,9 procent gestegen. Dat is het hoogste niveau sinds 2012. Elke tiende van een procent extra rente op een schuld van deze omvang kost honderden miljoenen per jaar, elk jaar opnieuw, zonder dat er ook maar één beleidskeuze tegenover staat.
Dat laatste cijfer is de echte klok in dit dossier. Niet 13 oktober.
Hoe het zover is kunnen komen
Het probleeem van vandaag mag je niet op rekening van deze regering schrijven.
Begin jaren negentig torste dit land een schuld van rond de honderdveertig procent van zijn economie. Onder druk van de toetreding tot de euro volgde een van de zwaarste saneringsoperaties uit onze geschiedenis, en tegen 2007 was die schuld gezakt tot ongeveer zevenentachtig procent. Dat werkte, en het werkte omdat er politieke consensus over bestond.
Daarna kwamen de bankencrisis en de reddingsoperaties, de eurocrisis, de pandemie en de energiecrisis. Elke keer werd er - terecht - ingegrepen, en elke keer bleef er structureel iets van achter. Vandaag zit de schuld weer boven de honderd procent.
Wat dit land daarbij onderscheidt van zijn buren, is niet de omvang van de schokken maar het herstel. Nederland en Duitsland brachten hun begroting tussen de crisissen door in de buurt van een evenwicht. België niet. De structurele reflex om na elke storm terug te keren naar een tekort is hier nooit doorbroken.
Daar komt een tweede eigenheid bij: de vergrijzing en de automatische indexering laten de uitgaven stijgen zonder dat er één beslissing voor nodig is. Wie niets doet, ziet de rekening vanzelf oplopen.
En ten derde: de inkomsten zitten grotendeels federaal, terwijl grote uitgavenposten bij de deelstaten liggen. Zes regeringen delen dus één schuld, en geen enkele daarvan draagt er alleen de verantwoordelijkheid voor.
Wat er op de menukaart staat
De ingrediënten zijn bekend, en de tegenstellingen ook.
Een algemene btw-verhoging duikt onvermijdelijk weer op. Een optrekking van het standaardtarief van 21 naar 22 procent zou tot drie miljard opleveren. MR verzet zich daar openlijk tegen; voorzitter Georges-Louis Bouchez vreest dat hij daarmee werkende gezinnen in Luik en Henegouwen van zich vervreemdt.
Aan de andere kant vragen Vooruit, cd&v en Les Engagés een vorm van vermogensbelasting. Les Engagés wil een heffing van 0,3 procent op het roerend vermogen van de vijf procent rijkste Belgen; cd&v mikt op een aanscherping van de bestaande effectentaks.
Dan is er de geplande verlaging van de lasten op arbeid, goed voor vijf miljard in 2029. De Nationale Bank waarschuwde onlangs dat die maatregel de ontvangsten met ongeveer een procent van het bbp doet dalen. MR en vooral Vooruit willen de operatie herbekijken. De premier weigert, omdat hij vreest dat de groei dan volledig stilvalt, en omdat die verlaging deel uitmaakt van zijn argumentatie bij buitenlandse investeerders, met de afspraak met Volvo over extra modellen in Gent als voorbeeld.
En ten slotte het leger. Cd&v en Vooruit willen de defensie-uitgaven terug onder de twee procent van het bbp brengen, met 1,8 procent als concreet voorstel. De premier weigert, uit vrees voor de reactie van de Amerikaanse president.
De boekhoudkundige uitweg
De premier wil wel nadenken over de normering van het legerbudget. De NAVO laat namelijk toe dat lidstaten hun eigen douane- en politiediensten meetellen voor de uitgavennorm, op voorwaarde dat die een militair statuut hebben. In België is dat niet zo.
Vrij vertaald: zonder één euro extra uit te geven en zonder één soldaat bij te rekruteren, zou België dichter bij de norm kunnen komen door bestaande diensten anders te classificeren.
Dat is geen fraude en het is zelfs niet ongebruikelijk. Maar het is wel dezelfde beweging als het buiten het tekort houden van grote infrastructuuruitgaven: het cijfer wordt bijgesteld in plaats van de werkelijkheid. Wie zoiets vaak genoeg doet, mag zich niet verbazen dat de markten uiteindelijk naar de rente kijken en niet naar de tabel.
Is De Wever de juiste kapitein?
De Vlaams nationalist - of wat daar nog van over blijft - De Wever heeft het politieke gewicht om vijf partijen samen te houden, hij heeft dat vorig jaar al één keer bewezen toen de coalitie aan een draad hing, en hij weet dat een regeringsval dit land niets oplevert behalve een hogere rente. Zijn keuze om zich deze keer als compromissenbouwer op te stellen in plaats van met een eigen plan te komen, dwingt de andere partijen om zelf kleur te bekennen. Dat is tactisch verdedigbaar.
Tegen hem pleit dat een kapitein die de bemanning laat kiezen wat overboord gaat, twee kisten van zijn eigen lading buiten de discussie heeft geplaatst. Het legerbudget mag niet zakken, en de lastenverlaging van vijf miljard mag niet worden uitgehold. Dat zijn precies de twee grootste posten waar op korte termijn geld te halen valt.
Beide standpunten zijn inhoudelijk te verdedigen. Een bondgenootschap is een verzekering waarvan je de premie beter betaalt, en een economie met nulgroei heeft weinig baat bij hogere lasten op arbeid. Alleen betekent het samen wel dat de rest van de oefening op de overige posten terechtkomt: de gezondheidszorg, de consumptie via de btw, en de sociale zekerheid.
Wie zegt dat alles bespreekbaar is en tegelijk zijn twee zwaarste posten van tafel haalt, onderhandelt niet over tien miljard maar over de resterende marge.
Gaan we het redden?
Er komt een akkoord. Dat is de veiligste voorspelling in dit dossier, want alle partijen weten dat een val hen duurder komt te staan dan een slecht compromis.
Er komt alleen vermoedelijk geen akkoord van tien miljard echte besparingen. Op basis van hoe deze oefening vorig jaar verliep, mag je verwachten dat een deel bestaat uit uitgestelde beloftes, een deel uit eenmalige meevallers en optimistische groeiramingen, en een kleiner deel uit structurele ingrepen.
En dan is er de vraag die boven dit alles hangt. Een rente van 3,9 procent op een schuld van boven de honderd procent van het bbp betekent dat de schuld vanzelf sneller groeit dan de economie, tenzij er structureel wordt bijgestuurd. Dat is de sneeuwbal waar de Nationale Bank en het Rekenhof al jaren voor waarschuwen.
Het antwoord op de vraag of we het redden, hangt dus niet af van wat er half oktober op een persconferentie wordt voorgelezen. Het hangt af van of het bedrag dat daar staat, ook binnen twee jaar nog blijkt te kloppen.
Dat is de enige test die telt. En dat is precies de test die dit land de voorbije twintig jaar telkens opnieuw heeft gemist.
(Foto: Didier Lebrun/Photonews)
