De federale regering wil de lijststem neutraliseren.
Wie bovenaan een kieslijst staat, heeft vandaag nog een flinke voorsprong. De lijststemmen worden immers mee gebruikt om kandidaten hoger op de lijst een extra duwtje richting parlement te geven. Dat systeem lijkt nu zijn laatste adem uit te blazen. Federaal ligt een wetsontwerp klaar om de lijststem te neutraliseren. En ook Vlaanderen lijkt dezelfde richting uit te willen.
Wie dacht dat een bolletje bovenaan een kiesbrief weinig verschil maakt, mag zijn mening stilaan bijstellen. De lijststem is al jaren een soort politieke turbo voor kandidaten die door hun partij op een verkiesbare plaats worden gezet.
Federaal heeft minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin (MR) vlak voor het zomerreces een wetsontwerp ingediend dat de impact van de lijststem drastisch beperkt. De Kamer kan zich daar in het najaar over buigen. Als alles volgens plan verloopt, geldt de nieuwe regeling vanaf de federale en Europese verkiezingen van 2029.
Het magische bolletje
Hoe werkt het vandaag?
Bovenaan elke kieslijst staat een bolletje waarmee je niet voor één kandidaat, maar voor de volledige partij kunt stemmen. Die lijststemmen verdwijnen vervolgens niet zomaar in een politieke vergeetput. Ze worden mee verdeeld over de kandidaten.
En daar zit het verschil.
Kandidaten die hoog op de lijst staan, profiteren het meest van die stemmen. Daardoor kan iemand met relatief weinig persoonlijke voorkeurstemmen toch verkozen raken.
Met andere woorden: je hoeft niet noodzakelijk de populairste kandidaat te zijn. Een goede plaats op de lijst kan je al een flink eind op weg helpen.
Dat maakt partijvoorzitters en partijtoppen behoorlijk machtig. Wie bovenaan staat, begint de verkiezingswedstrijd met een voorsprong.
Voortaan telt vooral de kiezer
De federale regering wil daar een einde aan maken.
De lijststem blijft bestaan. Wie uitsluitend voor een partij wil stemmen, zal dat nog altijd kunnen. Alleen wordt die stem niet langer gebruikt om kandidaten een extra voordeel te bezorgen.
De lijststem telt dus nog mee voor het aantal zetels dat een partij behaalt, maar niet meer voor de volgorde waarin kandidaten worden verkozen.
Dan wordt het simpel: wie de meeste voorkeurstemmen verzamelt, krijgt een zetel.
Of die kandidaat nu op plaats één staat of ergens helemaal onderaan.
Dat kan de dynamiek binnen partijen stevig veranderen.
Een onbekende kandidaat die door de partijtop op plaats twee wordt gezet, krijgt niet langer automatisch een flinke zetelbonus. Een populaire kandidaat die op plaats vijftien staat, kan hem of haar voorbijsteken.
Minder macht voor de partijbonzen
Voorstanders spreken dan ook over een eerlijker systeem.
Steven Coenegrachts van Anders is alvast enthousiast. Volgens hem wordt de stem van de individuele kiezer zo belangrijker en wordt het verkiezingsresultaat rechtstreekser.
Maar er is ook een politieke consequentie die minder luid wordt uitgesproken: partijvoorzitters verliezen een van hun krachtigste instrumenten om kandidaten naar voren te schuiven.
Een verkiesbare plaats is vandaag goud waard. Partijen kunnen daarmee nieuwe gezichten lanceren, trouwe partijleden belonen of iemand die weinig persoonlijke stemmen haalt toch richting parlement sturen.
In het nieuwe systeem wordt dat een stuk moeilijker.
De kiezer krijgt meer macht. De partijtop wat minder.
En dat is precies waarom deze hervorming interessanter is dan het op het eerste gezicht lijkt.
Vlaanderen zit met hetzelfde probleem
Ook in het Vlaams Parlement groeit de steun voor een neutralisering van de lijststem.
CD&V zegt zelfs al een decreet klaar te hebben. N-VA wil eerst bekijken wat er federaal gebeurt. Ook aan de andere kant van het politieke spectrum lijkt er steun te zijn.
Er is alleen één probleem: Vlaanderen kan niet zomaar hetzelfde knopje indrukken.
Een wijziging van de Vlaamse kiesregels vereist een tweederdemeerderheid in het Vlaams Parlement. Op papier hoeft dat geen onoverkomelijke hindernis te zijn, want Vlaams Belang is als grootste oppositiepartij eveneens voorstander.
Alleen heeft niemand de partij daar blijkbaar officieel al voor uitgenodigd.
Eén verkiezingsdag, twee systemen?
En daar dreigt een merkwaardige situatie te ontstaan. Noem het gerust: Belgisch.
De federale en Vlaamse verkiezingen worden op dezelfde dag georganiseerd, maar het is perfect mogelijk dat kiezers voor de Kamer met één systeem stemmen en voor het Vlaams Parlement met een ander.
Voor de kiezer wordt dat geen eenvoudige boodschap.
Voor de partijen wordt het nog ingewikkelder.
Want hoe stel je lijsten samen als de ene verkiezing sterk afhankelijk blijft van de lijstpositie en de andere vooral van voorkeurstemmen? Welke kandidaten zet je waar? Wie geef je de veilige plaatsen? En hoe voorkom je dat een kandidaat op het ene niveau een voordeel krijgt dat op het andere niveau verdwenen is?
De kiesbrief dreigt zo een stuk eenvoudiger te worden voor de kiezer, maar een stuk ingewikkelder voor de partijstrategen.
Lokaal is de lijststem al onschadelijk gemaakt
Op lokaal niveau is de oefening trouwens al gemaakt.
Bij de gemeenteraads- en provincieraadsverkiezingen van 2024 werd de invloed van de lijststem al afgeschaft. Kiezers konden nog altijd een lijststem uitbrengen, maar die bepaalde niet langer mee welke kandidaten verkozen werden.
De cijfers tonen dat het bolletje zeker niet dood en begraven is. Bij de gemeenteraadsverkiezingen bracht meer dan 18 procent van de kiezers een lijststem uit. Bij de provincieraadsverkiezingen liep dat zelfs op tot 46 procent.
Alleen kreeg dat bolletje daar geen macht meer over de volgorde van de verkozenen.
Weg met de politieke duw in de rug?
De lijststem verdwijnt niet. Ze wordt vooral geneutraliseerd.
En misschien is dat een betere omschrijving van wat er werkelijk verandert: het bolletje blijft staan, maar zijn politieke magie verdwijnt.
Vanaf 2029 zou een kandidaat dus niet langer kunnen rekenen op een stevige duw van bovenaf omdat zijn of haar partij hem of haar op een mooie plaats heeft gezet.
De partij mag de volgorde van de lijst bepalen. De kiezer bepaalt steeds meer wie uiteindelijk binnenkomt.
En voor politici die jarenlang droomden van een verkiesbare plaats bovenaan de lijst, is dat misschien wel de grootste democratische hervorming waar ze liever niet te veel reclame voor maken.
(Foto: Shutterstock)
