Hij werd gevolgd en vastgehouden door de Chinese staat en groeide uit tot een van de bekendste dissidente kunstenaars ter wereld. Maar wie denkt dat Ai Weiwei alleen met het vingertje naar Peking wijst, vergist zich. Woensdag komt hij naar Brussel om te praten over censuur, massasurveillance en de macht van big tech. En daarbij kijkt hij ook nadrukkelijk naar het Westen.
Je hoeft niet iedere ochtend wakker te worden met de vraag wat de conceptuele kunstwereld vandaag weer voor je in petto heeft om Ai Weiwei te kennen.
De Chinese kunstenaar maakte van provocatie zowat een kunstvorm op zich. Met installaties, performances en films stelt hij al decennia staatsmacht, repressie en censuur in vraag. Dat leverde hem internationale bekendheid op, maar ook iets minder aangename aandacht van de Chinese overheid: hij werd geschaduwd en vastgehouden.
Woensdag 30 september zit Ai Weiwei in Brussel. Niet om anderhalf uur uit te leggen waarom een omgekeerde stoel eigenlijk de existentiële leegte van het postindustriële tijdperk symboliseert, maar om over iets te praten waar ook mensen zonder zwarte coltrui iets aan hebben. Censuur. En vooral: hoe die er vandaag uitziet.
Censuur draagt niet altijd een uniform
Bij censuur denken we gemakkelijk aan autoritaire regimes. Een overheid verbiedt een boek, haalt een journalist van het internet of beslist dat bepaalde kritiek niet langer welkom is. Lekker overzichtelijk. Je weet tenminste wie de slechterik is.
Maar in zijn boek On Censorship kijkt Ai Weiwei ook naar het Westen. Volgens Bozar stelt hij daarin vragen bij censuur binnen westerse democratieën en waarschuwt hij onder meer voor massasurveillance, big data en de toenemende invloed van technologiebedrijven op onze vrijheid.
En daar wordt het interessanter. Want wat gebeurt er wanneer niet een ministerie maar een algoritme bepaalt wat je te zien krijgt? Wanneer een technologiebedrijf beslist welke inhoud wordt aanbevolen, afgeremd of verwijderd? Of wanneer we zoveel gegevens over onszelf afstaan dat anderen een behoorlijk nauwkeurig beeld krijgen van wat we doen, kopen, lezen en denken?
Daar heb je geen man in een lange jas voor nodig die achter een gordijn naar je telefoongesprek staat te luisteren. Daar hebben we tegenwoordig een app voor.
Van Chinese staat naar Silicon Valley
Dat maakt Ai Weiwei ook moeilijker in een eenvoudig politiek vakje te stoppen. Zijn eigen ervaringen met censuur en repressie komen uit China, maar zijn kritiek stopt niet aan de Chinese grens. Tijdens zijn gesprek in Bozar wil hij het hebben over de rol van kunst in een tijdperk van zowel politieke als digitale censuur. Hij doet dat samen met Chris Dercon van de Fondation Cartier.
De centrale vraag die Bozar zelf bij de avond stelt, is eigenlijk uitstekend: hoe sluipt censuur een democratie binnen? Want ze hoeft niet noodzakelijk op een ochtend aan te bellen met de mededeling dat vanaf vandaag de vrijheid van meningsuiting is afgeschaft.
Ze kan veel subtieler werken. Door economische druk. Door zelfcensuur. Door algoritmes. Door surveillance. Door sociale druk. Of gewoon doordat bepaalde ideeën steeds moeilijker hun weg naar een publiek vinden.
Waar precies de grens ligt tussen moderatie, verantwoordelijkheid en censuur is uiteraard voer voor discussie. En misschien is dat net waarom zo'n avond interessanter kan worden dan de zoveelste lezing waarbij iedereen op voorhand ongeveer hetzelfde vindt.
En jawel, er is ook kunst
Ai Weiwei is uiteindelijk nog altijd kunstenaar. Dit najaar is zijn werk ook in België te zien in het Emile Verhaerenmuseum en Galerie Patrick Derom. Het Brusselse gesprek wordt georganiseerd in samenwerking met die galerie, die samen met Hannibal Books ook een geïllustreerde publicatie uitgeeft naar aanleiding van zijn Belgische overzichtstentoonstelling. Maar woensdag draait het in Bozar vooral om ideeën. Over wie bepaalt wat gezegd kan worden. Over wat technologie met onze vrijheid doet. En over de vraag of censuur alleen iets is wat andere landen doen. Misschien wordt dat laatste wel de ongemakkelijkste vraag van de avond.
Praktisch
Meet the Artist: Ai Weiwei vindt plaats op woensdag 30 september om 20 uur in de Henry Le Boeufzaal van Bozar in Brussel. Het gesprek duurt tot 21.30 uur en is in het Engels. De normale ticketprijzen liepen van 7 tot 14 euro, maar de ticketpagina geeft het evenement momenteel als niet beschikbaar aan en biedt een wachtlijst aan.
