De curator heeft een museum, de kunstcriticus een krant en de influencer TikTok. Toch kan die laatste vandaag sneller bepalen wat we mooi, interessant, hip of compleet passé vinden. Welkom in een tijdperk waarin het algoritme niet alleen bepaalt wat we bekijken, maar steeds vaker ook welke cultuur we ontdekken.
De nieuwe kunstleraar heet TikTok
Vroeger moest je voor je culturele ontdekkingstocht naar een academie, een museum of een galerie waar iemand met een zwarte bril je vertelde waarom dat schilderij van 40.000 euro eigenlijk een statement was over de condition humaine. Vandaag volstaat een smartphone. Een paar keer scrollen en je krijgt een schilderij, een jurk, een alternatieve band, een vergeten kunstenaar en iemand die je in dertig seconden uitlegt waarom rococo verrassend goed past bij 2026.
TikTok begon ooit als de digitale speeltuin van dansjes en lip-syncvideo's. Intussen is het uitgegroeid tot een culturele snelweg waarop muziek wordt ontdekt, mode wordt gekopieerd, boeken een tweede leven krijgen en musea proberen een generatie binnen te halen die niet noodzakelijk warmloopt voor een audiogids van veertig minuten.
Een trend die gisteren nog nergens bestond, kan vandaag miljoenen mensen bereiken. En dat verandert ook wie bepaalt wat onze aandacht verdient.
Van catwalk naar slaapkamer
De modewereld heeft die verschuiving al langer begrepen. Een collectie hoeft niet meer uitsluitend indruk te maken tijdens een zorgvuldig geregisseerde show in Parijs, Milaan of New York. Eén opvallend jasje, een vreemde styling of een onverwachte combinatie kan volstaan om duizenden gebruikers aan het filmen te krijgen.
Gespecialiseerde modeplatformen zoals Vogue Business volgen dan ook steeds nadrukkelijker wat er op TikTok gebeurt. Hashtags rond goth fashion, alternatieve outfits en vintage-esthetiek laten zien hoe snel een niche kan uitgroeien tot een brede trend.
Waar vroeger vooral de modewereld bepaalde wat consumenten te zien kregen, kan het publiek nu zelf een trend creëren die ontwerpers en modehuizen nauwelijks nog kunnen negeren.
De curator krijgt concurrentie
Wie bepaalt eigenlijk wat cultuur is? De museumdirecteur, de curator, de kunstcriticus of tegenwoordig ook de algoritmische machine die beslist welke video jij na je ontbijt te zien krijgt?
TikTok heeft geen curator in de klassieke betekenis van het woord. Het heeft een algoritme dat vooral naar ons gedrag kijkt. Blijf je kijken, deel je de video, reageer je erop of bekijk je hem opnieuw? Het algoritme hoeft een kunstwerk niet mooi te vinden. Het hoeft alleen te ontdekken dat jij ernaar blijft kijken.
Dat maakt TikTok tegelijk democratisch en behoorlijk vreemd. Een kunststudent kan er naast een gerenommeerde curator verschijnen, een zestienjarige kan een vergeten kledingstijl opnieuw populair maken en een onbekende illustrator kan dankzij één geslaagde video plots een enorm publiek opbouwen.
Maar bereik is niet hetzelfde als kennis. Iemand die gisteren nog nooit van een bepaalde kunstenaar had gehoord, kan vandaag miljoenen mensen uitleggen waarom diens werk compleet onderschat is. Misschien klopt die analyse, misschien ontbreekt er nogal wat historische context. Voor het algoritme maakt dat weinig verschil.
MuseumTok bestaat echt
Musea hebben inmiddels begrepen dat ze beter kunnen meedoen dan doen alsof deze digitale cultuurstroom wel weer voorbijwaait. TikTok werkt wereldwijd samen met musea en creators om culturele video's en live-rondleidingen te maken. Ook grote instellingen zoals het Museum of Modern Art in New York hebben zich aan dergelijke initiatieven verbonden.
TikTok verwijst daarbij naar eigen onderzoek waaruit blijkt dat Amerikaanse gebruikers van het platform vaker interesse aangeven in beeldende en moderne kunst dan niet-gebruikers. Dat zijn cijfers uit TikToks eigen analyse, geen onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek.
Voor musea biedt het platform in ieder geval een nieuwe toegangspoort. Soms volstaat iemand die voor een schilderij staat en enthousiast uitlegt waarom je daar nu echt even naar moet kijken. Misschien is dat precies wat een nieuwe generatie nodig heeft om later daadwerkelijk door de museumdeuren te stappen.
Kunst moet tegenwoordig ook kunnen scrollen
Een schilderij wordt van dichtbij gefilmd, een tentoonstelling wordt samengevat in vijf werken die je absoluut moet zien en een kunstenaar probeert in dertig seconden iets uit te leggen waarvoor vroeger een uitgebreid interview nodig was.
Dat kan oppervlakkig worden, maar het kan ook een verrassend goede ingang zijn. Cultuur heeft immers altijd verschillende toegangswegen gehad. De ene persoon ontdekt een schilderij in een museum, de andere via een boek, een film of een vriend. Waarom zou een video op een smartphone daar niet bij mogen horen?
Er zit wel een adder onder het gras. Een kunstwerk kan historisch van enorm belang zijn en online volledig floppen. Een volstrekt onbeduidende trend kan miljoenen views halen omdat hij perfect past bij het gedrag dat een platform beloont. Culturele waarde en algoritmische waarde zijn nu eenmaal twee verschillende dingen.
De curator is nog lang niet dood
TikTok hoeft helemaal niet de nieuwe kunstacademie te zijn. Veel interessanter is waarom zoveel mensen hun culturele ontdekkingstocht er vandaag beginnen.
Misschien omdat TikTok geen docent is, maar een uitnodiging. Je ziet iets, wordt nieuwsgierig, klikt door en zit voor je het beseft een halfuur later naar een documentaire over Bauhaus te kijken, terwijl je eigenlijk alleen maar wilde weten waarom iemand een bepaalde lamp zo mooi vond.
De klassieke curator en kunstcriticus verdwijnen daarmee niet. Ze krijgen er een concurrent én een mogelijk nieuw publiek bij. Een schilderij wordt niet beter omdat twee miljoen mensen er een hartje onder zetten, maar twee miljoen mensen hebben het werk intussen wel gezien. En voor een onbekende kunstenaar kan dat een wereld van verschil maken.
Misschien begint de nieuwe kunstacademie dus gewoon op een scherm van zes inch, ergens tussen een filmpje van een dansende kat en iemand die je plots doet stoppen met scrollen.
(Foto: Bol.com)
