Er circuleert opnieuw een straffe claim op sociale media: wie zich liet vaccineren tegen covid, zou in 1 op de 1500 gevallen sterven. Een cijfer dat meteen alarmbellen doet afgaan en dus trok Knack zijn factcheckersjas aan om dat eens grondig te fileren.
Conclusie: onwaar. Case closed, iedereen weer rustig slapen. Of toch niet helemaal.
De klassieke fout… die effectief een fout is
Laat ons beginnen met wat wél klopt: de berekening achter die “1 op 1500” rammelt langs alle kanten.
De redenering is simpel: men neemt oversterftecijfers, legt dat naast vaccinatiecijfers en besluit dat het één het gevolg is van het ander.
En daar gaat het mis. Want zoals elke statisticus je zal zeggen: correlatie is geen causatie. Of anders gezegd: als twee dingen tegelijk gebeuren, betekent dat nog niet dat het ene het andere veroorzaakt.
Tot daar dus geen discussie.
Maar dan wordt het… comfortabel eenvoudig
Waar het wél begint te wringen, is wat er daarna gebeurt. Om die ene foutieve claim onderuit te halen, schuift Knack opnieuw dezelfde namen naar voren: Geert Molenberghs en Johan Neyts.
Beide gerenommeerde experts, zonder twijfel. Maar ook: stemmen die al jaren dezelfde lijn verdedigen.
En dat is op zich geen probleem, tot je merkt dat er geen enkele andere stem tegenover staat. Geen nuance. Geen “er zijn nog vragen”. Geen enkele poging om het bredere debat te kaderen.
Eén claim weerlegd = hele discussie weg?
Wat Knack hier doet, is eigenlijk vrij klassiek. Ze nemen een extreme claim, eentje die makkelijk onderuit te halen is, en slopen die volledig. Terecht.
Maar vervolgens ontstaat er een subtiele verschuiving: alsof daarmee meteen ook alle vragen rond vaccinatie, oversterfte en bijwerkingen van tafel zijn geveegd. En dat is een sprong die journalistiek toch net iets te groot is.
Want tussen “1 op 1500 sterft” en “er is absoluut niets aan de hand” zit nog een hele wereld.
Het Stanford-argument (dat plots alles oplost)
Om het plaatje compleet te maken, wordt er nog een stevig cijfer bijgehaald: een studie van Stanford University die stelt dat vaccins wereldwijd 2,5 miljoen levens hebben gered.
Klinkt indrukwekkend. Alleen is dat geen rechtstreeks gemeten cijfer, maar een modelberekening. Met aannames. Scenario’s. Schattingen. Geen absolute waarheid dus. En toch wordt het gebracht als het ultieme tegenargument.
Wat hier eigenlijk gebeurt
De ironie is dat Knack een terechte kritiek maakt, slechte statistiek, maar zelf ook een klassieke journalistieke valkuil niet vermijdt: complexe realiteit herleiden tot een geruststellend verhaal.
– De claim is fout → dus geen probleem
– Experts zeggen dat alles oké is → dus geen discussie
– Studie toont positief effect → dus case closed
Alleen werkt de werkelijkheid zelden zo netjes.
De vraag die blijft hangen
Want stel dat die 1-op-1500-claim onzin is, wat ze zeer waarschijnlijk is, dan nog blijven er vragen bestaan. Over oversterfte. Over langetermijneffecten. Over verschillen tussen groepen.
Niet per se omdat er iets mis is, maar omdat wetenschap nu eenmaal evolueert. En net daar wringt het schoentje.
Want een factcheck zou niet alleen moeten zeggen wat fout is, maar ook duidelijk maken waar de onzekerheid nog zit.
Factcheck… of framing?
Begrijp ons niet verkeerd: het is goed dat foutieve cijfers worden rechtgezet.
Maar als dat gebeurt zonder nuance, zonder tegenstem en met een iets te grote dosis zelfzekerheid, dan schuift factchecking gevaarlijk dicht op iets anders.
Misschien niet echt propaganda, maar toch op zijn minst comfortjournalistiek. En dat is misschien nog het gevaarlijkste van allemaal.
