Fotografe Noortje Palmers zette de voorbije dagen 101 dak- en thuisloze Antwerpenaren voor haar lens. Niet grauw, zielig of met de bedoeling medelijden op te wekken, maar na styling, make-up en met dezelfde aandacht die ze aan bekende Vlamingen geeft. De portretten en verhalen krijgen later een plaats op het De Coninckplein. Wij belden haar op en kregen een gesprek over trots, vooroordelen, een onverwacht overlijden en waarom een beetje zachter zijn voor elkaar soms al heel wat zou oplossen.
Wat doe je als fotograaf om te vermijden dat dit de zoveelste reeks zielige portretten van daklozen wordt?
“Door hen juist te behandelen als BV's. Ze gaan eerst door de styling. Schoenen Torfs heeft splinternieuwe schoenen gesponsord, make-up werd voorzien door Ici Paris XL, Bel&Bo vijftig outfits en ik heb ook een oproep gedaan in Antwerpen 2060. Niet van: doneer maar wat oude lappen. Ik heb letterlijk gevraagd of mensen nog iets moois hadden liggen wat ze eigenlijk al drie jaar niet meer aandoen. Daarna gingen ze langs professionele make-up.”
En daar kreeg je geen vreemde reacties op?
“Jawel. Soms vroegen mensen: ‘Hoe, zijn we zo niet goed genoeg?’ Dan zei ik: ‘Zeker wel. Maar als er bij mij een bekende Vlaming komt, krijgt die ook heel die treatment. Waarom zou ik jullie anders behandelen?’ En dan waren ze helemaal mee.”
“Je moet ook niet onderschatten wat zoiets doet. Zelfs voor bekende mensen die het gewend zijn, is even op je gemak zitten en je mooi laten maken al de helft van het foto's maken. Bij de daklozen heb ik dat nog sterker gemerkt. Bij Kim Kleinert in de make-upstoel zat iemand die helemaal zen werd van nog eens zo zacht in haar gezicht aangeraakt te worden. Je zag echt dat mensen daarvan genoten.”
Noortje Palmers
En dan moeten ze nog voor jouw camera gaan staan.
“Ja, en dat is natuurlijk onwennig. Maar eigenlijk zat het bij sommigen binnen de eerste vijf kliks al boenk erop. Ik ben een heel coachende en regisserende fotograaf. Ik blijf praten, zeg hoe ze hun voet kunnen zetten of waar ze naartoe kunnen kijken. Daardoor hebben ze ook weinig tijd om zich heel bewust te worden van die camera.”
“Ik shoot rechtstreeks op mijn laptop, dus daarna kunnen ze komen kijken. En dan krijg je: ‘Wow, ben ik dat?’ Dat effect heb je natuurlijk ook bij andere mensen in de studio, maar zij hebben veel minder toegang tot een chique outfit, de juiste make-up en zo'n professionele fotoshoot. Bij sommigen heb ik echt gezien dat het hun zelfvertrouwen een boost gaf. Dat is het schoonste wat ik voor hen kon doen.”
Je hebt vier dagen gefotografeerd. Wat voor sfeer ontstaat er dan?
“Twee dagen hebben we in de Free Clinic en De Revue gewerkt en twee dagen in bibliotheek Permeke. De Free Clinic is sowieso al een heel hechte community, maar het leuke was dat mensen die ik de eerste dagen had gefotografeerd, later in Permeke nog eens kwamen kijken. Ze bleven een beetje betrokken bij het project. Het werd bijna een gezelligheidsding.”
“Permeke staat daar ook echt voor open. Natuurlijk hebben ze daar soms overlast. Mensen mogen er bijvoorbeeld niet slapen. Maar stel dat je dakloos bent en de hele nacht hebt moeten rondwandelen omdat je nergens op straat mag slapen. Dan ben je kapot. Als je vervolgens binnen je gsm zit op te laden, dommel je snel weg. Ik weet dat het personeel daar soms wat mee meemaakt, maar ze scheren ook niet iedereen over dezelfde kam. Je hebt daar mensen die gewoon elke dag een puzzel gaan maken. That's it.”
Noortje Palmers
Je woont zelf al lang in Antwerpen-Noord. Heb je de buurt zien veranderen?
“Ik woon nu veertien jaar in Antwerpen 2060 en sinds corona heeft dat echt een duik genomen qua armoede en drugsproblematiek. Het is schrijnend. Tegelijk vind ik het een dunne grens, want ik wil met dit project niet de politiek ingaan.”
“Ik wil die mensen vooral een gezicht geven. Het contrast is natuurlijk groot: bij ons worden ze binnen behandeld als een BV, worden ze gezien en gehoord en worden hun verhalen opgetekend, terwijl ze buiten bang hebben om opgepakt te worden. Ik vind het superbelangrijk om verschillende verhalen te vertellen, want je belandt ook niet zomaar op straat doordat je één domme beslissing hebt genomen. Toch bestaan daar nog heel veel vooroordelen over.”
Wat kwam je dan tegen in die verhalen?
“Veel gezondheidspech en problemen. Mensen die slecht verzekerd waren, waarna het ene na het andere gebeurt en alles zich opstapelt. Als je dan geen vangnet hebt, kan het snel gedaan zijn.”
Is er één verhaal dat je bijzonder is bijgebleven?
“Ik zal je een concreet voorbeeld geven. Vrijdag, op dag vier, hadden we alles opgeruimd. Mijn team en ik stonden klaar om de camionette in te laden bij Permeke toen we telefoon kregen dat een van onze geportretteerden die middag gestorven was.”
“Anneke. Vijftig jaar, vijftien jaar clean en vrijwilligster bij De Revue. Echt zo'n moederfiguur voor velen. Ze had een zwaar leven gehad, geloof me: een lijst van shit. Ze vertelde me dat ze haar twee kinderen van twee verschillende vaders vorig jaar eindelijk had kunnen samenbrengen, zodat ze wisten dat ze een broer en een zus hadden. En toen zei ze: ‘Ik ben het hier best goed aan het doen. Ik ben gelukkig.’”
En enkele dagen later is ze er niet meer.
“Ja. De veerkracht die die mensen hebben, is waanzin. Heel veel van hen halen kracht uit hun kinderen, uit elkaar en uit de hulpverlening. Ik wil niets veralgemenen, maar dat is echt iets heel moois wat ik daar gezien heb.”
Straks hangen die foto's op het De Coninckplein. Wat hoop je dat iemand denkt wanneer hij erlangs loopt?
“Dit project is bedacht voor meer begrip en meer menselijkheid. We zitten allemaal nogal hard in ons individuele wereldje. Ik woon zelf midden in die buurt en ik ben oversociaal. Mijn hond trouwens ook. Daardoor raak je vanzelf met mensen aan de praat, of ze nu dakloos zijn of niet.”
“Zeker met een hond vertrouwen mensen je sneller. Veel van hen zijn heel erg teleurgesteld geweest in mensen, maar als ze zien dat je een lieve, goed opgevoede hond hebt, ontstaat er snel een gesprek. Ik vind dat fijn. Ik voel me daardoor zelfs veiliger in mijn buurt, omdat ik iedereen een beetje ken: zowel de mensen van de koffiebar waar een koffie vijf euro kost als de mensen die op straat leven. Alles wat je niet kent, blijft sneller eng of ver van je bed.”
Noortje Palmers
Dus je wilt vooral dat mensen anders naar hen kijken?
“Ja. Ik wil hen een gezicht geven, zodat je ziet dat zij ook maar gewoon hun best doen. Het leven is lastig voor heel veel mensen. Mijn doel is eigenlijk vragen om wat zachter te zijn voor elkaar.”
“Ik ga hun verhalen ook vanuit hun trots vertellen, niet overdreven emotioneel. Het laatste wat ik wil, is dat mensen straks bij die foto's staan en zeggen: ‘Ocharme.’ Nee. Ik wil dat ze zeggen: ‘Amai.’”
Hoe moeilijk was het eigenlijk om mensen te overtuigen zich zo openlijk te laten fotograferen?
“Ik dacht dat ik er in vier dagen misschien veertig zou kunnen overtuigen. De hulpverleners zeiden ook: ‘Ja, we zullen wel zien.’ Er zit natuurlijk veel schaamte rond dak- en thuisloosheid.”
“Uiteindelijk heb ik op vier dagen 101 mensen gefotografeerd. Er zijn er vier die hun verhaal willen vertellen maar anoniem gefotografeerd wilden worden. Al de rest staat open en bloot voor de camera. In hun kracht. Dat vind ik waanzin.”
En blijft het bij kijken naar de foto's, of wil je bezoekers ook iets laten doen?
“Ik ga op de expo ook een QR-code zetten, want heel veel mensen weten gewoon niet hoe ze kunnen bijdragen. Dat wist ik zelf voor dit project ook niet allemaal. Bij de Free Clinic kun je bijvoorbeeld kleren doneren en elke woensdag hebben ze een winkeltje waar mensen gratis spullen kunnen uitkiezen.”
“Ik kende ook Hartelijke Plekken niet. Daar kun je op bepaalde plaatsen bijvoorbeeld een extra koffie betalen voor iemand die het nodig heeft. Wat ik heel mooi vond, is dat iemand me vertelde dat zo zelfs mensen die het zelf niet breed hebben, iemand kunnen helpen die het nog moeilijker heeft.”
“Dus ik wil op de expo ook een beetje wegwijs maken: als je iets wilt doen, dan zijn dit mogelijkheden. Want ik ben er zeker van dat wanneer mensen die verhalen beginnen te lezen, ze ook iets willen doen.”
Wat heeft het project uiteindelijk met jouzelf gedaan?
“Ik woon hier al veertien jaar middenin, dus voor mij is veel daarvan gewoon geworden. Maar ik zie wat het doet met de vrijwilligers en studenten die meewerken. Twee studenten communicatie hebben mij achteraf allebei een bedankmail gestuurd omdat ze dit mochten meemaken. Voor hen was het echt wereldverruimend. Eén van hen heeft zelfs een gedicht geschreven omdat ze er zo door geraakt was.”
“Ook de mensen die kwamen helpen met schminken stuurden achteraf berichten om te zeggen hoe blij ze waren dat ze eraan hadden kunnen bijdragen. Zij zagen die mensen voor hun ogen openbloeien door wat ze met hun gezicht hadden gedaan. Dat is iets heel schoon om te voelen.”
