Vandaag gebeurt er in het Antwerpse weer iets waar een flink deel van de rest van Vlaanderen licht verbaasd naar kijkt: het is Moederdag. Wie nu denkt dat we een paar maanden achterlopen, mag gerust zijn. De bloemenwinkels hebben zich niet van datum vergist en ook de Antwerpse bakkers proberen niet stiekem twee keer per jaar moederdaggebak te verkopen. In Antwerpen en omstreken wordt Moederdag traditioneel op 15 augustus gevierd, terwijl zowat de rest van het land zijn moeder op de tweede zondag van mei in de bloemetjes zet.
Dat lijkt op het eerste gedacht typisch Antwerpen. De rest doet het in mei, dus doen wij het in augustus. Waarschijnlijk gewoon omdat er vanaf de kathedraal ergens iemand riep dat Antwerpen het beter wist.
Het zou kunnen natuurlijk, die dekselse Antwerpenaren kennende. Alleen zit het historisch deze keer iets anders in elkaar. Antwerpen was namelijk bijzonder vroeg met zijn eigen Moederdag. Al in 1913 organiseerde de stad een ‘Dag der Moeders’, bedacht door de Antwerpse schepen voor Schone Kunsten en kunstschilder Frans Van Kuyck. Volgens onderzoek van de Universiteit Antwerpen was het zelfs de eerste dergelijke Moederdag in Europa.
Of anders gezegd: voor één keer deed Antwerpen niet koppig iets anders dan de rest.
Het begon allemaal met Frans
Frans Van Kuyck was begin vorige eeuw niet de eerste de beste Antwerpenaar. Hij was kunstenaar, doceerde aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten en werd in 1895 schepen voor Schone Kunsten. Hij had bovendien een behoorlijke voorliefde voor evenementen en spektakel. Antwerpen stond rond die periode bekend als een stad van stoeten en Van Kuyck had onder meer meegewerkt aan Oud-Antwerpen, de bijzonder succesvolle historische wijk die voor de Wereldtentoonstelling van 1894 was gebouwd.
In 1913 kreeg hij een nieuw idee. Eén dag per jaar moest volledig in het teken staan van moeder. Daarvoor koos hij niet toevallig 15 augustus. Die dag is Maria-Tenhemelopneming, een katholieke feestdag waarop Maria wordt gevierd. Maria is bovendien al eeuwen nauw verbonden met Antwerpen en geldt als patrones van de stad. In die tijd viel 15 augustus ook samen met de Antwerpse kermis, zodat Van Kuyck meteen een mooie datum te pakken had.
Op 15 augustus 1913 was het zover: Antwerpen vierde zijn eerste Dag der Moeders.
En Van Kuyck had niet simpelweg gezegd: "Koop een bos bloemen en trek uw plan." De man had ongeveer een compleet draaiboek uitgeschreven.
De ideale Antwerpse Moederdag begon volgens Van Kuyck thuis. De stoel van moeder moest worden versierd met bloemen of kleurrijke linten, de kinderen mochten liedjes zingen en versjes voordragen en er hoorde een hartvormig gebak bij.
Tot zover valt de schade nog mee. Maar ook vader kreeg een opdracht. Van hem werd verwacht dat hij zijn vrouw een juweel in de vorm van een stralend hart cadeau deed, met daarin de namen van de kinderen gegraveerd.
Een kleine waarschuwing voor Antwerpse mama's die dit artikel onmiddellijk naar hun wederhelft willen doorsturen: we geven alleen de historische feiten weer. Klachten over plotseling sterk gestegen verwachtingen mogen rechtstreeks naar Frans Van Kuyck worden gestuurd. Hij overleed in 1915, dus veel tegenwind verwachten we niet.
Van Kuyck pakte de lancering overigens bijzonder professioneel aan. Hij liet een brochure drukken, organiseerde een persconferentie en probeerde prominente Antwerpenaren warm te maken voor zijn idee. Ook bloemisten, juweliers en banketbakkers werden ingeschakeld. Zij versierden hun etalages en boden speciale bloemen, juwelen, kaarten en gebak aan. Marketing anno 1913, zeg maar.
En blijkbaar behoorlijk effectieve marketing.
Waarom viert de rest Moederdag dan in mei?
Daarvoor moeten we naar de Verenigde Staten. Daar speelde Anna Jarvis een belangrijke rol bij de opkomst van de moderne Moederdag. Uiteindelijk werd in de VS de tweede zondag van mei de officiële datum. Die Amerikaanse versie verspreidde zich vervolgens internationaal.
In België ging dat aanvankelijk helemaal niet zo snel. Na de Eerste Wereldoorlog bleef Moederdag nog een tijd voornamelijk een Antwerpse traditie. Pas vanaf het einde van de jaren twintig begon de viering elders in België door te breken, waarbij men het Amerikaanse voorbeeld volgde en dus voor mei koos. Tegen het einde van de jaren dertig was Moederdag in grote delen van België ingeburgerd.
Antwerpen had ondertussen weinig reden om te veranderen. Daar bestond de eigen traditie al en dus bleef 15 augustus overeind.
Daarom hebben we vandaag de enigszins bizarre situatie waarbij iemand uit Brugge in mei met bloemen bij zijn moeder verschijnt en een Antwerpenaar zich afvraagt waarom die mens daar drie maanden te vroeg staat.
Nog leuker wordt het bij gezinnen waarvan de ene helft uit Antwerpen en de andere helft van elders komt. Daar valt met enig strategisch talent mogelijk twee keer Moederdag uit te halen. Bloemisten keuren deze boodschap vermoedelijk goed.
Maar wat wilde Van Kuyck eigenlijk bereiken?
Het oorspronkelijke idee was meer dan een excuus om de lokale juweliers een topdag te bezorgen. Van Kuyck wilde van Moederdag vooral een familiedag maken waarop de rol en inspanningen van moeder expliciet werden gewaardeerd.
Al moeten we daar vanuit 2026 natuurlijk een stevige historische voetnoot bij plaatsen. Het moederbeeld van 1913 was behoorlijk anders dan dat van vandaag. Historisch onderzoek naar Van Kuycks initiatief wijst erop dat zijn voorstelling van de ideale moeder sterk aansloot bij het toenmalige burgerlijke gezinsideaal: moeder als spil van het huishouden en verantwoordelijke voor de opvoeding van de kinderen.
Meer dan honderd jaar later zijn de rollen gelukkig iets minder strak verdeeld. Mama kan tegenwoordig perfect CEO zijn terwijl papa de vaatwasser leeghaalt, al blijft dat laatste in sommige huishoudens volgens hardnekkige geruchten een technologisch bijzonder complexe operatie.
Toch is één basisgedachte van Van Kuyck opvallend goed overeind gebleven: één dag waarop moeder eens niet degene hoeft te zijn die alles regelt.
En misschien brengt ons dat bij een interessantere vraag dan welke datum de juiste is.
Wat wil mama eigenlijk voor Moederdag?
Wie nog geen cadeau heeft, kan uiteraard teruggrijpen naar het draaiboek uit 1913. Een bloemenkrans rond haar stoel, kinderen die een versje voordragen, hartvormige taart en een juweel met alle kindernamen erin. Veel succes wanneer je dat laatste nog bij de juwelier probeert te regelen.
Maar de essentie hoeft waarschijnlijk helemaal niet zo ingewikkeld te zijn. Moederdag draait uiteindelijk om aandacht en waardering. Niet één keer "gelukkige Moederdag" roepen terwijl mama ondertussen zelf het ontbijt maakt, de vaatwasser vult en vraagt wie in godsnaam die vieze schotelvod bovenop de nog propere keukenhanddoek heeft gedrapeerd.
Een ontbijt op bed is bijvoorbeeld fantastisch, op voorwaarde dat de keuken waar datzelfde ontbijt gemaakt werd, achteraf niet eruitziet alsof er een interventie van de civiele bescherming nodig is. Uit eten gaan werkt uitstekend, zolang mama niet zelf het restaurant moet zoeken, reserveren en iedereen eraan herinneren hoe laat ze vertrekken. En bloemen blijven na meer dan honderd jaar een veilige keuze, al scoort "wij regelen vandaag alles, ga jij maar zitten" vermoedelijk minstens even goed.
Eigenlijk had Van Kuyck dat in 1913 al een beetje begrepen. Zijn Moederdag moest niet alleen bestaan uit een cadeau. Het hele gezin moest eraan deelnemen en moeder moest daadwerkelijk merken dat het haar dag was.
Misschien is dat uiteindelijk een betere traditie dan het verplichte parfumflesje dat om 17.52 uur nog snel bij de parfumerie wordt opgehaald.
